Klasik Türk Şiirinde “Berg-i Sebz” Tabiri Üzerine

Öz

Klasik Türk şiiri geleneği içerisinde yetişen şairler, mensubu oldukları güçlü ve köklü geleneğin birikimleriyle; yaşadıkları dönemin sosyokültürel özelliklerini, iştigal ettikleri meslekleri ve dâhil oldukları tarikatların birikimlerini birleştirmişlerdir. Dolayısıyla şairlerin şiirlerinde kullandıkları mazmunlar ve kavramlar, yalnızca edebî gelenekten değil, şairlerin yaşantılarından, yaşadıkları dönemin özelliklerinden de beslenmiştir. Bu bağlamda Farsça berg/berk (yaprak) ve sebz (yeşil) kelimelerinin birleşiminden oluşan ve temel olarak “yeşil yaprak” anlamına gelen “berg-i sebz” terkibi de şairler tarafından sadece gerçek anlamıyla değil; renk, tazelik, güzellik ve canlılığı ifade eden çeşitli çağrışımlar ve hayal unsurlarıyla da kullanılmıştır. Bununla birlikte “berg-i sebz” tabirinin tasavvufî çevrelerde özellikle Mevlevilik geleneğinde önemli bir anlam genişlemesine uğradığı, Mevlevi dervişlerinin dergâha elleri boş gitmemeleri gerektiğine dair inanç nedeniyle imkânı olmayanların en mütevazı armağan olarak bir adet yeşil yaprak takdim etmelerinin âdet hâline geldiği de bilinmektedir. Bu uygulama, “berg-i sebz”i yalnızca doğal bir unsur olmaktan çıkararak tevazu, bağlılık, saygı ve niyaz gibi değerlerin sembolü hâline getirmiştir. Bu çalışmada klasik Türk şiirinde “berg-i sebz” tabirinin hangi anlam dairelerinde yoğunlaştığı ve şairler tarafından hangi bağlamlarda tercih edildiği tespit edilmiştir. Şairlerin şiirleri üzerinden yapılan inceleme sonucunda, söz konusu terkibin hem temel anlamının hem de çeşitli hayal unsurlarıyla zenginleşerek kazandığı mecazî ve kültürel anlamlarının kullanım biçimleri ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• yeşil yaprak
• Mevlevilik
• renk
• armağan

On The Term ‘Berg-i Sebz’ in Classical Turkish Poetry

Öz

Poets who grew up within the tradition of classical Turkish poetry combined the accumulated knowledge of the powerful and deep-rooted tradition to which they belonged with the socio-cultural characteristics of the period in which they lived, their professions, and the accumulated knowledge of the religious orders to which they belonged. Therefore, the themes and concepts used by poets in their works are nourished not only by literary tradition but also by the poets' own lives and the characteristics of the era in which they lived. In this context, the term ‘berg-i sebz,’ which is a combination of the Persian words berg/berk (leaf) and sebz (green) and basically means ‘green leaf,’ has been used by poets not only in its literal sense but also with various connotations and imaginative elements expressing colour, freshness, beauty, and liveliness. However, it is also known that the expression ‘berg-i sebz’ underwent a significant expansion of meaning in Sufi circles, particularly in the Mevlevi tradition, where it became customary for Mevlevi dervishes to present a single green leaf as the most modest gift possible, due to the belief that they should not go to the dervish lodge empty-handed. This practice has transformed ‘berg-i sebz’ from being merely a natural element into a symbol of values such as humility, devotion, respect, and supplication. This study identifies the semantic fields in which the expression ‘berg-i sebz’ is concentrated in classical Turkish poetry and the contexts in which it is preferred by poets. The analysis of the poets' works reveals the usage patterns of both the basic meaning of the expression and the figurative and cultural meanings it acquires through various imaginative elements.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• green leaf
• the Mevlevi order
• colour
• gift

Kaynakça

1. Aksoy, H. (2001). Zîver Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (44. Cilt, ss. 474-475) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
2. Alıcı, L. (1998). Dîvân-ı Nâşid inceleme-tenkitli metin [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İnönü Üniversitesi.
3. Arslan, M. (2009). Zîver Paşa Dîvân ve Münşe’ât. Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
4. Arslan, M. (2020). Muhyî Dîvânı. 05 Aralık 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/78626,muhyi-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
5. Atik, A. (2003). Celilî Divanı (3b-46a) (inceleme-metin) metin [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
6. Aydın, A. (2009). Hanyalı Nûrî Osmân ve Dîvânı metin [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
7. Başpınar, F. (ty). Beyânî Dîvân, inceleme-metin B. 01 Aralık 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10599,beyani-bpdf.pdf?0 adresinden erişildi.
8. Belli, H. (2022). Sabrî (Seyyid Mehmet Emin) Dîvânı. 01 Aralık 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118158,sabri-seyyid-mehmet-emin-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.

9. Çakır, M. S. (2020). Yahyâ Nazîm Divanı. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
10. Çetin, İ. (1993). Derzi-zâde Ulvî (hayatı edebi şahsiyeti ve Divanının tenkidli metni) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Fırat Üniversitesi.
11. Demir, R. (2016). Divan şiirinde renkler. Grafiker Yayınları.
12. Doğan, M. N. (1997). Lâle Devrinde yetişen iki kardeş şair Şeyhülislâm İshak Efendi ve Şeyhülislâm Es’ad Efendi Divanlarından seçmeler. Enderun Kitabevi.
13. Ekinci, R. & Donuk, S. (2015). Hayrabolulu Hasîb Dîvânı. Kitap&Cafe Serüven Yayınevi.
14. Erkul, R. (2000). Manisalı Birrî Mehmed Dede- hayatı, eserleri, edebî şahsiyeti ve Dîvânı. Manisa Valiliği Yayını.
15. Gölpınarlı, A. (1958). Manakıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî Vilâyet-nâme. İnkılâp Kitabevi.
16. Gölpınarlı, A. (1983). Mevlânâ’dan sonra Mevlevîlik. İnkılâb ve Aka Kitapevleri.
17. Gölpınarlı, A. (2006). Mevlevî adab ve erkânı. İnkılâb Kitabevi.
18. Göre, Z. (2004). Adnî Receb Dede, hayatı ve eserleri Dîvânı [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Selçuk Üniversitesi.
19. Güler, M. İ. (2023). Dânişî Ali Dede Dîvânı. Kitabevi Yayınları.
20. Karacan, T. (1991). Bosnalı Alaeddin Sabit, Divan. Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
21. Kaya, B. A. (2017). Azmizâde Hâletî Dîvânı. 05 Aralık 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56159,azmizade-haleti-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
22. Kırıktaş, Y. (2001). Nacî Ahmed Dede Divanı (inceleme-transkripsiyonlu metin) incelemesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi.
23. Mehmed Salâhî (2023). Kâmûs-ı Osmânî (haz.: K. A. Yılmaz). Türk Dil Kurumu Yayınları .
24. Mengi, M. (1995). Mesîhî Dîvânı. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
25. Mütercim Âsım Efendi (2009). Burhân-ı Katı (haz.: Mürsel Öztürk ve Derya Örs). Türk Dil Kurumu Yayınları .
26. Okçu, N. . Şeyh Gâlib Dîvânı. 05 Aralık 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10654,metinpdf.pdf?0 adresinden erişildi.
27. Onay, A.T. (2000). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. (haz. Cemal Kurnaz). Akçağ Yayınları.
28. Öztoprak, N. (2000). Divan şiirinde Osmanlı geleneğinin izleri. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 3, 163-176.
29. Saraç, M. A. Y. (2021). Kemâl Paşazâde Divân ve diğer şiirler. Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Sinan, B. (2004). Bâlî Çelebi Divanı (2b-35a) inceleme-metin incelemesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
31. Şentürk, A. A. (2017). Osmanlı Şiiri Klavuzu 2. OSEDAM.
32. Tok, E. (2015). 17. yüzyıl mevlevi şairlerinin şiirlerinde Mevlana ve mevlevilik [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
33. Top, H. (2007), Mevlevî usûl ve âdâbı. Ötüken Yayınları.
34. Tulum, M. & Tanyeri, M. A. (1977). Nev’i Divan. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
35. Yıldırım, Y. (2013). Osman Şems Efendi, hayatı, eserleri ve Dîvânı (metin-inceleme-tahlil) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
36. Yılmaz, A. (2010). Nûrî, hayatı, edebi kişiliği, Divanı ve Divanı’nın incelemesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Afyon kocatepe Üniversitesi.
37. Yöndemli, F. (2007). Mevlevîlikte semâ ve mûsıkî. Nüve Kültür Merkezi Yayınları.