Edimbilimsel Bir Değerlendirme: Türkçe ve Tatarca Nezaket İfadeleri

Öz

Bireyler arasında temel iletişim sağlayan dil, kültür aktarımının da temel unsurlarından biridir. Toplumu oluşturan bireylerin zihin yapısı ve kültürel algıları ortaya konulurken sözcüklerden yararlanılır. Bu bağlamda dil ve kültür daima etkileşimde olan iki kavramdır. Toplumlarda dil ve kültür çerçevesinde şekillemiş yapıların biri de nezaket ifadeleridir. Söz konusu ifadeler, toplumun yaşam felsefesini, değerlerini, geleneklerini, duygu ve düşünce dünyasını yansıtmaktadır. Bu çalışmada toplumun sosyal ve kültürel yapısını ortaya koyan nezaket ifadeleri Tatarca ve Türkçe bağlamında ele alınmıştır. İki lehçede yer alan nezaketle ilgili ifadeler kültürde nezaketin evrenselliği ve kültüre aitlik teorileri çerçevesinde incelenmiştir. Tatarca’da ve Türkçe’de kullanılan nezaket ifadelerinin söz konusu teorilere göre ortaklıkları ele alınmıştır. Nezaket bildiren ifadelerin söz konusu lehçelerdeki karşılıkları ve anlamları Rus ve genel Türk kültürünün etkileri dikkate alınarak incelenmiştir. Çalışmada nitel analiz yöntemi ile Tatarca yayımlanmış Türı̇̆kçe Sǚyleşebı̇̆z “Türkçe Konuşuyoruz” kitabı ve her iki lehçenin sözlükleri günlük ifadeler kapsamında incelenerek bulgular ortaya konmuştur. İki lehçenin nezaket anlayışı, toplumsal ilişkiler ve dilin kullanım pratikleri bağlamında karşılaştırmalı dilbilim incelemesi yapılmıştır. Nezaket ifadelerin çoğunlukla teoriye uygunluk gösterdiği tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Çağdaş Türk Lehçeleri; nezaket ifadeleri; Türkçe; Tatarca; edimbilim

Anahtar Kelimeler

• Çağdaş Türk Lehçeleri
• nezaket ifadeleri
• Türkçe
• Tatarca
• Edimbilim

A Pragmatic Evaluation: Politeness Expressions in Turkish and Tatar

Öz

Language, which provides the primary means of communication between individuals, is also one of the fundamental elements of cultural transmission. Words are utilized to reveal the mental structures and cultural perceptions of the individuals who constitute a society. In this context, language and culture are two concepts that are in constant interaction. One of the structures shaped within the framework of language and culture in societies is politeness expressions. These expressions reflect the life philosophy, values, traditions, and the world of emotions and thoughts of the society. In this study, politeness expressions, which reveal the social and cultural structure of society, are addressed within the context of Tatar and Turkish. The expressions related to politeness in both dialects have been examined within the framework of the universality of politeness in culture and the theories of cultural specificity. Tatarca’da ve Türkçe’de kullanılan nezaket ifadelerinin söz konusu teorilere göre ortaklıkları ele alınmıştır. The equivalents and meanings of expressions conveying politeness in these dialects have been examined by taking into account the influences of Russian and general Turkic cultures. In the study, the book Türı̇̆kçe Sǚyleşebı̇̆z (We Speak Turkish), published in Tatar, and dictionaries of both dialects were examined within the scope of daily expressions using the qualitative analysis method, and the findings were presented. A comparative linguistic analysis of the two dialects has been conducted within the context of politeness perception, social relations, and language use practices. It has been determined that the politeness expressions largely demonstrate compliance with the theory.

Anahtar Kelimeler

• Contemporary Turkic Dialects
• politeness expressions
• Turkish
• Tatar
• pragmatics

Kaynakça

1. Abdullina, R.R., Seġıytŭva, A.M, Ġaffarŭva, F.F., Saberŭva, . Ġ. Ġ., Ġalimŭva, O.N., Ġaynı̇̆tdinŭva, A.F., Fetxı̇̆tdinŭva, G.D., Taһirŭva, F. İ., Sabitŭva, İ.İ., Safina , İ̆. İ. ve Ġazizŭva, F.M. (2015). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ añlatmalı süzlı̇̆gı̇̆: I tom: A–V . Tehsi.
2. Brown, P., ve Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in language usage. Cambridge University Press
3. e-GTS = Türk Dil Kurumu (2026). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 15.05.2026).
4. Eḫmetyanŭv, R. G. (2015). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ ı̇̆tı̇̆mŭlŭgik süzlı̇̆gı̇̆. (İkı̇̆ Tŭmda II. Tŭm M-Ya). Meġarif – Vakıt Neşriyatı.
5. e-ÖS = Ötüken Türkçe sözlük (2026). https://otukensozluk.com/ (Erişim Tarihi: 15.05.2026).
6. Erdem Nas, G. (2026). Edimbilimsel bir değerlendirme: Türkçe ve Hırvatça nezaket ifadeleri. Dil Araştırmaları Dergisi, (38), 63-77. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1706498
7. Ergin, M. (1969). Dede Korkut kitabı. Millî Eğitim Basımevi.
8. Fetḫullŭva, K. S., Yusupŭva, E., Ş., ve Denmǚḫemmetŭva, E. N. (2015). Tatarça sǚyleşik = Davayte govorit po-Tatarski = Let’s speak Tatar: Uḳu esbabı (2nçı̇̆ basma). Tatar Kitap Neşriyatı.

9. Ġaniyeva, A. F. & Ḫasavneḫ A. A. (Tǚz.). (2021). Mecit Ġafuri: fenni-pŭpulyar cıyıntıḳ. Cıyın.
10. Goffman, E. (1971). Relations in public: microstudies of the public order. Basic Books.
11. Gökdayı, H. (2020). Türkçede kalıp sözler. Kriter Yayınevi.
12. Ḫekimcanŭv, F. S. (2022). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ frazı̇̆ŭlŭgizmnar süzlı̇̆gı̇̆ (Tŭtrıḳlı Süztı̇̆zmeler Hem Tegbirler) Cilt 1 (A-B). İbrahimov Dil, Edebiyat ve Sanat Enstitüsü.
13. Hirik, S. (2023). Türkçede nezaket ve yüz tehdit eden eylemler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(1), 600-627. https://doi.org/10.34083/akaded.1252118
14. Ide, S. (1989). “Formal forms and discernment: two neglected aspects of linguistic politeness”. Multilingua, 8(2) 223–248.
15. İsenbet, N. (1973). Ŭtḳanġa – meḳal, tapḳırġa – tabışmaḳ (balalar folkloru). Tatarstan Kitap Neşriyatı.
16. İsenbet, N. (1989). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ frazı̇̆ŭlŭgik süzlı̇̆gı̇̆ cilt 1. Tatarstan Kitap Neşriyatı.
17. İsenbet, N. (1990). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ frazı̇̆ŭlŭgik süzlı̇̆gı̇̆ cilt 2. Tatarstan Kitap Neşriyatı.
18. Lakoff, R. (1973). Language and woman’s place. Language in Society, 2(1) 45-80.
19. Leech, G. (1983). Principles of pragmatics. London ve New York: Longman.
20. Maḫmutŭva, L. T. ve dğr. (Red). (1979). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ añlatmalı süzlı̇̆gı̇̆ (Ǚç tŭmda II. Tŭm K-S). Tatarstan Kitap Neşriyatı.
21. Maḫmutŭva, L. T. ve dğr. (Red). (1981). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ añlatmalı süzlı̇̆gı̇̆ (Ǚç tŭmda III. Tŭm T-H). Tatarstan Kitap Neşriyatı.
22. Meḫmütŭv, Ḫ. Ş. (1987). Tatar Ḫalıḳ İcatı. Mekaller hem Eytı̇̆mner. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı. / Tatarskoe İzdatelstvo.
23. Mŭrtazina, L. R., & Zinnatullina, A. E. (Tǚz.). (2021). Tatar terbiyesı̇̆: G. Biktimı̇̆riye hem F. Sǚleymaniye ḫı̇̆zmetlerı̇̆ndı̇̆ ġaile terbiyesı̇̆ mes’elelerı̇̆. Ş. Mercani isı̇̆mı̇̆ndegı̇̆ Tariḫ institutı.
24. Onursal Ayırır, İ. (2020). Türkiye Türkçesinde kalıp sözler: nezaket kuramı açısından edimbilimsel bir değerlendirme. Millî Folklor, 16(126), 86-98.
25. Sabitŭva, İ.İ., Ġaynı̇̆tdinŭva, A. F., Bŭrhanŭva, Yu. F., Ġalimŭva, O.N., Sabı̇̆rŭva, . Ġ. Ġ., ġaffarŭva, F. F., Safina, İ̆. İ, Timı̇̆rḫanŭv, Abdullina, R.R., Seferŭv, R. T., ve Taһirŭva, F. İ., (2017). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ añlatmalı süzlı̇̆gı̇̆: III. tŭm: K. Tehsi.
26. Sabitŭva, İ.İ., Taһirŭva,, F. İ., Seġıytŭva, A. M., Ġaynı̇̆tdinŭva, A. F., Sabı̇̆rŭva, . Ġ. Ġ., Şemsı̇̆tdinŭva, L. Ş., Semirḫanŭva, Ġ. R. ve Safina, İ̆. İ (2016). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ añlatmalı süzlı̇̆gı̇̆: II. tŭm: G–Y. Tehsi.
27. Sibġatullina, E. (1995). Tǚrı̇̆kçe sǚyleşebı̇̆z . Tatarstan Kitap Neşriyatı.
28. Taһirŭva., F. İ., Safina, İ̆. İ, Sabitŭva, İ.İ., Ġaffarŭva, F. F., Seferŭv, R. T., Ġalimŭva, O.N., Abdullina, R.R., Semirḫanŭva, G. R., Ḳuşı̇̆lı̇̆kŭva, F.A. ve Sabı̇̆rŭva, Ġ. Ġ. (2018). Tatar tı̇̆lı̇̆nı̇̆ñ añlatmalı süzlı̇̆gı̇̆: IV. tŭm: L–R . Tehsi.
29. Timı̇̆rġalin, A. Ḳ. (2017). Milliyet süzlı̇̆gı̇̆: II. tŭm Y-R. Tatarstan Kitap Neşriyatı.
30. Wardhaugh, R. (2006). An introduction to sociolinguistics (5. baskı). Blackwell Publishing.
31. Yaman, H. (2023). Türkçe deyimlerde nezaket ifadeleri. Gazi Türkiyat, (33), 131-151. DOI: 10.34189/gtd.33.007
32. Yaylagül, Ö. (2005). Eski türkçede nezaket ifadeleri. Millî Folklor, 17(68), 151-165.
33. Zaripova Çetin, Ç (2009). Tatar Türklerinin gelenek ve görenekleri. Karadeniz Dergisi Yayınları.
34. Zaripova Çetin, Ç. (2012). Tatar folklor ve halk edebiyatında elma. Türkoloji Üzerine Araştırmalar, (2), 19–43.
35. Zaripova Çetin, Ç. (2024). Kazan Tatar halk edebiyatında yol ile ilgili yorum ve inanışlar. (E. Garay Zada, Ed.), International Scientific Symposium “Common Victory: The Army and the Great Leader” Kars: Türk Dünyası Kültür ve Sanat Yayınevi Türksan, s. 122-131.