Klasik Türk Şiirinin Popüler Şehri: Yaşayan Bir Osmanlı Şehri Olarak Edirne

Öz

Bu çalışmada klasik Türk şiirinde Edirne’nin somut, sosyal ve kültürel görünümleri metin merkezli bir çözümlemeyle incelenmiştir. XVI. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar geniş bir zaman diliminde kaleme alınmış divanlar, tezkireler, mesneviler ve tarihî kaynaklar taranarak Edirne’nin klasik şiirdeki çok katmanlı yansımaları tespit edilmiştir. Şiirlerde Edirne; çoğu zaman cennet bahçeleriyle kıyaslanan, nehirleri ve mesire alanlarıyla idealize edilmiş estetik bir mekân olarak sunulmaktadır. Ancak çalışmanın asıl dikkat çektiği nokta, bu geleneksel ve soyut kalıpların ötesine geçerek şehir hayatının gündelik ve somut yönlerini görünür kılan gerçekçi ayrıntılardır. İdari merkez ve saray teşrifatı, anıtsal mimari yapılar, nehir taşkınlarının sosyoekonomik hayat üzerindeki etkileri, mesire kültürü, tarikat ve derviş çevreleri ile iklim şartları etrafında şekillenen tasvirler çalışmanın ana eksenini oluşturmaktadır. Ayrıca metinlerde yer bulan esnaf çevreleri, ticari hayat, pazar yerleri, şehir mahsulleri, sosyal ilişkiler ve çamurlu yollar gibi unsurlar; Edirne’nin divan şiirinde yalnızca donmuş bir imge değil, dinamik ve yaşayan bir Osmanlı şehri olarak ele alındığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk şiiri
• Edirne
• Osmanlı şehir kültürü
• şehir tasviri
• sosyal hayat
• gündelik hayat.

The Popular City of Classical Turkish Poetry: Edirne as a Living Ottoman City

Öz

his study examines the concrete, social, and cultural representations of Edirne in classical Turkish poetry through a text-centered analysis. Divans, biographical anthologies (tezkires), masnavis, and historical sources written between the sixteenth and nineteenth centuries were surveyed in order to identify the multilayered reflections of Edirne in classical poetry. In these poems, Edirne is generally presented as an idealized aesthetic space associated with paradise gardens, rivers, and recreational areas. However, the main focus of the study is the realistic details that move beyond these conventional and abstract patterns and reveal the everyday and concrete aspects of urban life. Descriptions shaped around the administrative center and palace ceremonial, monumental architectural structures, the effects of river floods on socioeconomic life, recreation culture, religious orders and dervish circles, and climatic conditions constitute the main framework of the study. In addition, elements such as artisan communities, commercial life, marketplaces, local products, social relations, and muddy roads demonstrate that Edirne was represented in divan poetry not merely as a frozen literary image, but as a dynamic and living Ottoman city.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish poetry
• Edirne
• Ottoman urban culture
• city depiction
• social life
• daily life.

Kaynakça

1. Adıgüzel, N. ve Gündoğdu, R. (2014). Ahmed Bâdî Efendi Riyâz-ı Belde-i Edirne. Trakya Üniversitesi Yayınları.
2. Akçıl, N. Ç. (2009). Saray-ı Cedîd. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 36, ss. 126–128). TDV Yayınları.
3. Akçıl, N. Ç. (2010). Şah Melek Camii. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 38, ss. 257–258). TDV Yayınları.
4. Akkuş, M. (Haz.). (2018). Nefî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57741,nefi-divanipdf.pdf?0
5. Akkuş, Y. (2020). Benderli Cesârî’nin (Ölüm: 1829) dîvânı ve dîvânçesi (inceleme-tenkitli metin) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
6. Aksoy, H. (1995). Enîs Receb Dede. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 11, ss. 241–242). TDV Yayınları.
7. Altuntaş, A. (2003). Edirne’de gülcülük ve Edirne gülü. Yöre, 34, 3-10.
8. Arslan, M. (2018). Divan edebiyatında şehirler üzerine yazılan şiirler ve bunlar arasında Amasya şiirleri. M. F. Köksal, S. Murad ve M. İlhan (Ed.), Uluslararası Amasya Şairleri Bilim Şöleni bildiriler kitabı içinde (ss. 47-70). KIBATEK Yayınları.

9. Batislam, H. D. (2009). Şehir şiirleri ve Şeyhülislâm Yahyâ’nın Edirne gazelleri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 39, 483-498.
10. Canım, R. (Haz.). (2018). Latîfî, Tezkiretü’ş-şuʿarâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0
11. Cansever, T. (2010). Osmanlı şehri. Timaş Yayınları.
12. Çakır, Z. V. (1998). Hevâyî (Abdurrahman, Kubûrî-zâde) Dîvânı’nın tenkidli metni ve incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
13. Çavuşoğlu, M. (Haz.). (2023). Taşlıcalı Yahyâ Bey, Dîvân. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118586,taslicali-yahya-bey-divanipdf.pdf?0
14. Dilçin, C. (2011). Divan şiirinde çağrışım ögesi olarak yer adları. Divan şiiri ve şairleri üzerine incelemeler. Kabalcı Yayınevi.
15. Efe, Z. (2019). 16. Yüzyıl divan şairi Hâtemî ve dîvânçesi. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 8(20), 114-150.
16. Eyice, S. (1989). Ali Paşa Çarşısı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 2, ss. 432-433). TDV Yayınları.
17. Genç, İ. (Haz.). (2018). Esrâr Dede, Tezkire-i Şuʿarâ-yı Mevleviyye. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57762,tezkire-i-suara-yi-mevleviyyepdf.pdf?0
18. Gıynaş, K. A. (Haz.). (2017). Pervâne Bey mecmuası. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55832,pervane-bey-mecmuasi-pdf.pdf?0
19. Gökbilgin, M. T. (1994). Edirne. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 10, ss. 431-442). TDV Yayınları.
20. Gürgendereli, M. (2021). Şairlerin gözünden tarihte Edirne kışları ve nehir taşkınları. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 1732-1750. https://doi.org/10.34083/akaded.1018268
21. Gürgendereli, M. (2022). Edirne’nin belde, semt ve mahallelerinin klasik Türk şiirinde kullanımı. M. F. Köksal ve E. B. Yeni (Ed.), Klasik Türk Edebiyatında Yerlilik içinde (ss. 101-115). İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınları.
22. İnce, A. (Haz.). (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi, Tezkiretü’ş-şuʿarâ. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57124,mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39arapdf.pdf?0
23. İpekten, H. (Haz.). (2019). Nâ’ilî-i Kadîm dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67155,naili-i-kadim-divanipdf.pdf?0
24. İsen, M. (Haz.). (2017). Gelibolulu Mustafa Âlî, Künhü’l-ahbâr’ın tezkire kısmı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55739,kunhul-ahbarin-tezkire-kismpdf.pdf?0
25. Kahraman, B. (1995). Vahîd Mahtûmî, hayatı, eserleri, edebî kişiliği ve eserlerinin tenkidli metni [Yayımlanmamış doktora tezi]. Selçuk Üniversitesi.
26. Kahraman, S. A. ve Dağlı, Y. (Haz.). (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi seyahatnâmesi (Cilt 3, Kitap 2). Yapı Kredi Yayınları.
27. Kaplan, Y. (2016). Klasik Türk edebiyatında bilâdiyyeler ve Zihnî Efendi ile İştibî Ahmed Efendi bilâdiyyeleri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 13(1), 102-124.
28. Karadeniz, M. U. (2021). Kelimelerden şehir: Osmanlı’da şiir-şehir ilişkisi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (24), 793-806. https://doi.org/10.29000/rumelide.990262
29. Karaköse, S. (Haz.). (2017). Nevʿî-zâde Atâyî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55734,nevi-zade-atayi-divanipdf.pdf?0
30. Karakuş, S. E. (2018). Osmanlı idaresinde Edirne (1789-1839) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.
31. Kavruk, H. ve Selçuk, B. (Haz.). (2012). Filibeli Vecdî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55912,filibeli-vecdi-divanipdf.pdf?0
32. Kayaalp, İ. (Haz.). (2019). Bahtî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/64301,bahtisultan-i-ahmed-divanipdf.pdf?0
33. Kazancıgil, R. (Haz.). (1999). Abdurrahman Hibrî, Enîsü’l-müsâmirîn: Edirne Tarihi (1360-1650). Edirne Valiliği Yayınları.
34. Keklik, M. (2014). Üsküplü İshak Çelebi, Dîvân [Metin-Çeviri-Açıklamalar-Dizin] [Yayımlanmamış doktora tezi]. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi.
35. Keskin, M. Ç. ve Sağ, M. K. (2022). Edirne Hıdırlık tepesi [Hızır makamı]: Senkretik bir kült merkezinin oluşumu ve ortadan kaldırılması. Millî Folklor, 17(133), 222–233.
36. Kılıç, F. (Haz.). (2018). Âşık Çelebi, Meşâʿirü’ş-şuʿarâ. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0
37. Kızılelma, S. (2021). Eski Cami, Üç Şerefeli Cami ve Selimiye Camii mimari özellikleri ve dönemsel karşılaştırması. Edirne Camileri ve Selimiye Sempozyumu bildiri kitabı içinde (ss. 313–369). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
38. Konur, H. (2009). Sezâî-yi Gülşenî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 37, ss. 79-81). TDV Yayınları.
39. Kurtoğlu, O. (Haz.). (2017). Zâtî dîvânı (gazeller dışındaki şiirler). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56164,zati-divanipdf.pdf?0
40. Kutlar, F. S. (2011). Klasik Türk şiirinde şehir hicivleri ve Arpaemîni-zâde Mustafa Sâmî’nin Edirne kasidesi. Turkish Studies, 6(2), 1-16. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.2448
41. Macit, M. (Haz.). (2012). Nedîm dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56214,nedim-divanipdf.pdf?0
42. Mengi, M. (Haz.). (2020). Mesîhî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/74203,mesihi-divanipdf.pdf?0
43. Mülâyim, S. ve Çobanoğlu, A. V. (2009). Selimiye Camii ve Külliyesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 36, ss. 430-434). TDV Yayınları.
44. Özer, M. (2005). Edirne-Karaağaç-Timurtaş Köyü Timurtaş Paşa Camisi. Belleten, 69(254), 145-160. https://doi.org/10.37879/belleten.2005.145
45. Özyıldırım, A. E. (2017). Mâşî-zâde Fikrî Çelebi ve Ebkâr-ı Efkâr’ı. Dergâh Yayınları.
46. Özyıldırım, A. E. (t.y.). Keçecizade İzzet Molla, Mihnet-Keşan. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. http://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10694,kmmetinpdf.pdf?0
47. Polat, F. (2003). Râmiz Mehmed Efendi dîvânı (Edisyon-Kritik-Metin-İnceleme) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi.
48. Selen, H. S. (1993). Yazma Cihannümâ’ya göre Edirne şehri. Edirne’nin 600. Fethi Yıldönümü Armağan Kitabı içinde. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
49. Söylemez, A. (2016). Reşid Paşa Dîvânı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
50. Sungurhan, A. (Haz.). (2017a). Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-şu‘arâ. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0
51. Sungurhan, A. (Haz.). (2017b). Beyânî tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu‘arâ). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55835,beyani-tezkiresipdf.pdf?0
52. Tarlan, A. N. (1945). Hayâlî Bey divânı. Bürhaneddin Erenler Matbaası.
53. Tosyavîzâde Doktor Rifat Osman. (1920). Edirne rehnümâsı. Edirne Vilayet Matbaası.
54. Tulum, M. ve Tanyeri, A. (Haz.). (1977). Nev'î divanı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
55. Tuncel, M. (2004). Meriç. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 188-190). TDV Yayınları.
56. Uzun, S. (2011). Üsküdarlı Aşkî dîvanı: Tenkitli metin, nesre çeviri ve 16. yy. Osmanlı hayatının divandaki yansımaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
57. Ünver, N. (Haz.). (2020). Gelibolulu Sürûrî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/73951,gelibolulu-sururi-divanipdf.pdf?0
58. Ünver, S. (Haz.) (1989). Rıfat Osman: Edirne sarayı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
59. Üst, S. (Haz.). (2012). Edirneli Nazmî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57766,edirneli-nazmi-divanipdf.pdf?0
60. Yazıcı, G. E. (Haz.). (2017). Edirneli Kâmî ve dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55977,kami-divani-pdf.pdf?0
61. Yenikale, A. (Haz.). (2017). Sünbülzâde Vehbî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
62. Yeniterzi, E. (2009). Klasik Türk şiirinde ülke ve şehirlerin meşhur özellikleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(15), 301-334.
63. Yılmaz, K. (Haz.). (2017). İbrahim Tırsî ve dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55911,ibrahim-tirsi-ve-divanipdf.pdf?0
64. Zülfe, Ö. (Haz.). (2010). Hecrî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10618,hecripdf.pdf?0