The Typological Structure of the Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Olonkho

Öz

The Sakhas (Yakuts) are among the Turkic communities possessing a rich oral literary tradition. “Olonkho”, the equivalent of the epic genre, is one of the most widespread and extensively developed forms of this literature. The performers of this tradition are called “olonkhohut”. The first printed text of the Olonkho tradition was Er Sogotokh, published in 1848. Since that time, numerous olonkho texts have been compiled and published, resulting in the formation of a vast corpus. The Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Olonkho, whose typological structure is examined in this study, is regarded as one of the most well-known examples of the olonkho tradition and occupies an exceptional position within it. Moreover, it is noteworthy for being the first independently published olonkho featuring a female protagonist. Published in 1981, this olonkho emerged as the result of the collaborative efforts of the master narrator Prokopiy Prokopevich Yadrikhinskay and the folklorist Petr Nikiforovich Dmitriev. One of the most functional methods employed in epic studies is the identification of the cast of characters and the analysis of the typological structure. Accordingly, in the first part of the study, the cast of characters in the Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Olonkho are classified into four main categories based on their functions. In this classification, the dominant characteristics of the characters within the plot were taken as the determining factor. The categories established are as follows: (1) Central Type (2) Positive Types (3) Negative Types (4) Functional Types. In the second part, the obtained data were analyzed through statistical tables.

Anahtar Kelimeler

• Folk Literature
• Sakhas (Yakuts)
• Olonkho
• Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır
• Female hero
• Typology

Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Olonhosu’nun Tipolojik Yapısı

Öz

Sahalar (Yakutlar), zengin sözlü edebiyat geleneğine sahip bir Türk topluluğudur. Destanın karşılığı olan “olonho”, bu edebiyatın en yaygın ve en çok işlenen türlerindendir. Bu türün anlatıcıları, “olonhohut” olarak adlandırılmaktadır. Olonho anlatma geleneğinin ilk basılı metni, 1848 yılında yayımlanan Er Sogotox’tur. Bu tarihten günümüze kadar çok sayıda olonho derlenip yayımlanmış ve böylece geniş bir külliyat meydana çıkmıştır. Bu çalışma kapsamında tipolojik yapısı incelenecek olan Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Olonhosu ise olonho geleneğinin en tanınmış örneklerinden biri olarak kabul edilmekte ve bu gelenek içerisinde müstesna bir konumda değerlendirilmektedir. Ayrıca, kadın başkahramanlı olonholar arasında müstakil olarak yayımlanan ilk örnek olması bakımından da dikkat çekmektedir. 1981 yılında yayımlanan bu olonho, usta anlatıcı Prokopiy Prokopeviç Yadrixinskay ile folklor araştırmacısı Petr Nikiforoviç Dmitriev’in müşterek mesaisinin ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Destan incelemelerinde en işlevsel çözümleme yöntemlerinden biri, şahıs kadrosunun tespit edilerek tipolojik yapının ortaya konulmasıdır. Bu kapsamda, çalışmanın ilk kısmında Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Olonhosu’nun şahıs kadrosu, işlevleri esas alınarak dört ana başlık altında sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırmada, şahısların olay örgüsü içerisindeki baskın özellikleri belirleyici unsur olarak değerlendirilmiştir. Başlıklar; (1) Merkezî Tip (2) Olumlu Tipler (3) Olumsuz Tipler (4) Fon Tipler şeklinde oluşturulmuştur. İkinci kısımda ise elde edilen veriler, istatistiksel tablolar aracılığıyla analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Halk edebiyatı
• Sahalar (Yakutlar)
• Olonho
• Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır
• Kadın kahraman
• Tipoloji

Kaynakça

1. Aça, M. (2000). Türk destancılık geleneğine bütüncül yaklaşabilme ve alp kavramı üzerine bazı yeni yaklaşım denemeleri. Millî Folklor, 48, 5–17.
2. Böhtlingk, O. N. (1851). Über die Sprache der Jakuten. Kaiserliche Akademie der Wissenschaften.
3. Duman, M. (2019). Türk halk anlatmalarında olumsuz tipler: Mit, destan, halk hikâyesi. Ege Üniversitesi.
4. Duranlı, M. (2020). Saha Türklerinin “Üçügey Üdügüyen ve Kusagan Hocugur” olonhosunda kadın karakterler. Folklor Akademi Dergisi, 3(1), 59–80.
5. Emelyanov, N. V. (1980). Sujeti yakutskih olonho. Nauka.
6. Emelyanov, N. V. (1990). Sujeti olonho o rodonaçalnikax plemeni. Nauka.
7. Emelyanov, N. V. (2016). Soy ataları hakkında olongho konuları (M. Ergun, Çev.). Kömen.
8. Ersöz, M. (2025). Saha (Yakut) epik anlatı geleneğinin ilk yazılı kaydı: “Eriedel Bergen”. A. Aksakallı vd. (Haz.), 4. Uluslararası Ankara Bilimsel Araştırmalar ve İnovasyon Kongresi Bildiriler Kitabı (240–241). İKSAD.

9. Ersöz, M. (2026). Bir kadın bahadırın epik yolculuğu: Oloñho dünyasında “Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır”. Folklor Akademi Dergisi, 9(2), 180–196. https://doi.org/10.55666/folklor.1923749
10. Hayırsever, H. (2026). Traces of Nazım Hikmet in Sakha (Yakut) literature: Translations, literary gatherings and personal interactions. Turkish Historical Review, 17(1), 75–107. https://doi.org/10.1163/18775462-bja10075
11. İllarionov, V. V. (2013). “Folklorist P.N. Dmitriev (Axtıı Anaardaax Nauçnay Ületin Anaarıı)”. Ayar Kuttaax Folklorist Petr Nikiforoviç Dmitriev-Tuutuk, (A. S. Larionova vd., Haz.), 131-144.
12. Kaplan, M. (1985). Türk edebiyatı üzerinde araştırmalar III: Tip tahlilleri. Dergâh.
13. Kara Düzgün, Ü. (2007). Başkurt destanlarının tipolojisi. (Yayın No. 209495). [Doktora tezi] Gazi Üniversitesi.
14. Kara Düzgün, Ü. (2012). Türk destanlarında merkezî kahraman tipinin tipolojisi. Folklor/Edebiyat, 18(69), 9–46.
15. Köksal, H. (1984). Battalnâmelerde tip ve motif yapısı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
16. Nikitina, R. V. (1991). Talaannaax ırıahıt Beceele. Çolbon, 3, 101–102.
17. Oyunskiy, P. A. (1937). Epoxa sçastya i radosti. Sotsialistiçeskaya Yakutiya (obşestvenno-politiçeskaya gazeta), 9 Mayıs, No: 102 (4005), 3.
18. Pekarskiy, E. K. (1907). Obraztsı Narodnoy Literaturı Yakutov (Cilt. I, Fasikül I.).
19. Puhov, İ. V. (1962). Yakutskiy geroiçeskiy epos oloñxo: Osnovnie obrazı. İzdatelstvo Akademi Nauk SSSR. Puhov, İ. V. (2015). Yakut kahramanlık destanı olonho: Genel tipler. (M. Ergun, Çev.). Kömen.
20. Temur, N. (2012). Manas destanındaki tipler üzerine bir inceleme. Kurgan Edebiyat.
21. Usta, M. (2023). Destanlardaki tiplerin tespiti ve tahlili: Kazak destanları örneğiyle. Paradigma Akademi.
22. Yadrixinskay, P. P. & Dmitriev, P. N. (1981). Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır. Biçik.
23. Yadrixinskay, P. P., Dmitriev, P. N. & Petrova, T. I. (2011). Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır. Saydam.
24. Yadrixinskay, P. P., Dmitriev, P. N. & Petrova, T. I. (2019). Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır. Kömüöl.
25. Yıldırım, D. (1976). Türk edebiyatında Bektaşi tipine bağlı fıkralar: İnceleme-metin. Kültür Bakanlığı.