Oflu Bilâl Efendi’nin Manzum Hz. Yûnus Kıssası

Öz

Dinî ögeler, Klasik Türk edebiyatının temel beslenme kaynakları arasında yer almış ve geleneğin teşekkülünden itibaren şairler tarafından sıklıkla işlenmiştir. Bu bağlamda peygamber kıssaları, bilhassa “kısas-ı enbiyâ” türü altında manzum ve mensur olarak Türk edebiyatında zengin bir birikim oluşturmuştur. Genellikle bir silsile hâlinde sunulan bu kıssaların bir kısmı müstakil eserlere de konu edilmiştir. Bu çalışmanın amacı, 18. yüzyıl şairlerinden Oflu Bilâl Efendi’nin kaleme aldığı manzum Hz. Yûnus kıssasını bilim dünyasına tanıtmaktır. Eser, şair üzerine bugüne kadar yapılan araştırmalarda yer almamış olması hasebiyle literatüre yeni bir katkı sunma niteliği taşımaktadır. Çalışma kapsamında öncelikle Oflu Bilâl Efendi’nin hayatı ve edebî kişiliği hakkında bilgi verilmiş, ardından metnin şaire aidiyeti hususunda değerlendirmeler yapılmıştır. İlgili eserin tespit edilen iki matbu nüshasının tavsifi yapılarak metin, şekil ve muhteva özellikleri bakımından incelenmiş; çalışmanın son bölümünde ise eserin çeviri yazılı metni ortaya konmuştur. Araştırma sonucunda eserin; 10’u kaside, 2’si mesnevi nazım şekliyle kaleme alınmış toplam 12 bölümden ve 487 beyitten müteşekkil olduğu belirlenmiştir. Muhteva incelemesi neticesinde ise bu manzum metnin, Hz. Yûnus kıssası üzerinden okura ibret vermeyi gaye edinen didaktik bir “nasihatnâme” hüviyeti taşıdığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• kıssa-i enbiyâ
• manzum
• Hz. Yûnus
• Oflu Bilâl Efendi

Oflu Bilâl Efendi’s Versified Story of Prophet Jonah

Öz

Religious elements have constituted the fundamental sources of inspiration for Classical Turkish literature and have been frequently employed by poets since the formation of the tradition. In this context, the stories of the prophets, particularly under the genre of qisas al-anbiya (stories of the prophets), have formed a rich corpus in Turkish literature in both verse and prose forms, through original compositions or translations. While these narratives are generally presented in a sequence, some (Prophet Joseph, etc.) have also been the subject of independent works.The aim of this study is to introduce the versified story of Prophet Jonah authored by the 18th-century poet Oflu Bilâl Efendi to the academic community. Since this work has not been included in previous research concerning the poet, it constitutes a novel contribution to the literature. Within the scope of the study, first, information regarding the life and literary persona of Oflu Bilâl Efendi is provided, followed by evaluations concerning the attribution of the text to the poet. Two identified printed copies of the work are described, and the text is examined in terms of its formal and thematic characteristics; in the final section of the study, the transcribed text of the work is presented. As a result of the research, it was determined that the work consists of 12 sections and a total of 487 couplets, composed in the verse forms of qasida (10 sections) and mathnawi (2 sections). Following the thematic analysis, it was ascertained that this versified text bears the characteristics of a didactic nasihatnâme, aiming to impart a moral lesson to the reader through the story of Prophet Jonah.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• stories of the prophets
• versified
• Prophet Jonah
• Oflu Bilâl Efendi

Kaynakça

1. Ahmed Bicân. (1973). Âşıkların Nurları Envâru’l-Âşıkîn (C. 1). Ahmet Kahraman (haz.). Tercuman Gazetesi Yay.
2. Ahmed Câvid. (1998). Hadîka-i Vekâyi’. Adnan Baycar (haz). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
3. Budu, M. (2020). Türkçe Kısasü’l-Enbiyâ tercümeleri ve Ebû İshâk İbrâhîm B. El-Mansûr B. Halefi’l-Müzekkir En-Nisâbûrî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sının Türkçe tercümesi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 60(1), 71-95. https://doi.org/10.26650/TUDED2020-0012.
4. Ebu’l-Kāsım Cârullah Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî. (2017). el-Keşşâf ‘An Hakā’ikı Ğavâmidi’t-Tenzîl ve ‘Uyûni’l-Ekāvîl fî Vucûhi’t-Te’vîl Keşşâf Tefsiri 3. Cilt. Muhammed Coşkun vd. (Çev.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
5. Gür, S. (2018). Osmanlı döneminde yetişen Trabzonlu müellifler ve eserleri: Bir literatür tespiti denemesi. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 155-239. https://izlik.org/JA48UK83MZ.
6. Harman, Ö. F. (2013). Yûnus. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 43, s. 597-599). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
7. Hindî Mahmûd. (2013). Kısas-ı Enbiyâ Peygamber Kıssaları. Ahmet Karataş (haz). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
8. https://kitabimukaddes.com [Erişim Tarihi: 21.05.2026].

9. https://kuran.diyanet.gov.tr [Erişim Tarihi: 21.05.2026].
10. İbnü’l-Esîr. (1989). İslâm Tarihi el-Kâmil Fi’t-Tarih Tercümesi. Abdullah Köşe (Çev.). Bahar Yayınları.
11. Karataş, A. (2013). Türk-İslam kültür ve edebiyatında kısas-ı enbiyâ türü. Diyanet İlmi Dergi, 49(3), 113-126. https://izlik.org/JA39FF47MY.
12. Kâtib Çelebi. (2007). Keşfü’z-Zunûn (C. 3). Rüştü Balcı (çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
13. Kıssa-i Yûnus Aleyhisselam ek-3. Marmara Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, I0035266.
14. Kıssa-i Yûsuf ale’l manzum. Baverya Eyalet Kütüphanesi, A.or.2005.2833.
15. Kıssa-i Yûsuf u Zeliha. Millet Kütüphanesi, Ali Emîrî Koleksiyonu, 7175/13.
16. Köksal, M. A. (2004). Peygamberler Tarihi I-II. TDV Yayınları.
17. Kuzubaş, M. (2010). Kıssa-ı Yûsuf u Zelîhâ Oflu Bilâl Efendi. Karadeniz Dergisi Yayınları.
18. _____________ (2012). Oflu Bilâl Efendi’nin “pek sakın” redifli kasidesi. Dede Korkut Türk Dili Ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 1(2), 128-141. https://izlik.org/JA55LR24EJ.
19. Özdemir, A. (2007). Vahiy sürecinde Yûnus peygamber kıssası [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi.
20. Öztürk, C. (2020). Biritsh Library Ms 12,246 numarada kayıtlı muhtasar bir kısâs-ı enbiyâ metni (incleme-transkripsiyonlu metin) [Yüksek Lisans Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
21. Polater, K. (2007). Kur’ân ve Kitâb-ı Mukaddes’e göre Yûnus kıssası. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, VII(2), 133-161. https://izlik.org/JA88RJ92FJ.
22. Rabgûzî. (2019). Kısasü’l-Enbiyâ (C. 1), (Haz. Aysu Ata). Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., ve Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-250. https://doi.org/10.33400/kuje.843306.
24. Şahin, M. S. (2022). Kısas-ı enbiyâ. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 25, s. 494-495). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
25. Şahin, R., ve Arslantaş, Y. (2021). İlkçağ tarihi perspektifine ve kutsal kitaplara göre Yunus peygamber. Akademik Matbuat, 5(1), 131-174. https://izlik.org/JA45ME24YZ.
26. Turan, S., ve Çetin, K. (2010). Bilâl Efendi’nin Kıssa-i Yûsuf u Zelîhâ’sının Tunus nüshası. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (11), 197-206. https://izlik.org/JA95SW48UE.
27. Uğur, A. (2022). Oflu Bilâl Efendi’nin manzum nasîhatnâmesi. Edebi Eleştiri Dergisi, 6(1), 152-170. https://doi.org/10.31465/eeder.1052952.
28. Uzun, M. İ. (1995). Envârü’l-Âşıkîn. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 11, s. 258-260). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
29. Yılmaz, G. A. (2023). Oflu Bilâl Efendi ve eserleri. Süleyman Gür ve Ahmet Cevdet Karaca (Ed.), Trabzonlu Müellifler ve Eserleri Osmanlı Dönemi içinde (s. 559-565). Ensar Neşriyat.
30. Yiğit, A. (1981). Çaykara ve Folkloru. Kent Matbaası.