Taşlıcalı Yahya Bey’in “Âlem-i Hayret”i

Öz

Günlük hayatta daha çok şaşırmak anlamında kullanılan hayret kelimesi tasavvufi ıstılahta sâlikin kalbine doğan tecelliler sonunda düşünemez hale gelmesi manasına gelir. Çünkü Allah’ı tam olarak anlamak insan zihni için mümkün değildir. Bu anlamda hayret, bilmenin neticesidir. Fenafillah’a ulaşmaya çalışan insan-ı kâmil için hayret, önemli bir makamdır. Bu makam elbette edebiyatta da kendisine yer bulmuştur. Divan edebiyatında sonunda ilahi aşka ulaşmayı amaçlayan şairlerin hayret vadisinden ya da denizinden geçmeleri gerekmektedir. Gerek mesnevilerde gerekse divanlarda sıkça karşımıza çıkan bahr-i hayret, âlem-i hayret, bezm-i hayret tamlamalarının sebebi de budur. Şairler, İlahî aşk yolunda geçtikleri bu merhaleden eserlerinde bahsederek bir anlamda kendi tecrübelerini paylaşmış olurlar. 16. yüzyılın önemli isimlerinden Yahya Bey’in divanı incelendiğinde hayret kavramının sıkça kullanıldığı görülecektir. Şair, manevi yolculuğunun seyrinde bu makama ulaştığı, makamı temaşa ettiği ve geçtiği esnada temaşa ettiği halleri şiirlerinde tavsif etmiştir. Makalemizde asker bir şair olup ömrünün son demlerinde Gülşeni tarikatına intisap ederek tasavvufa yönelen Yahya Bey’in divanında hayret makamının hangi bağlamlarda yer aldığı üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Divan şiiri
• tasavvuf
• hayret makamı
• Yahya Bey Divanı.

Universe of Wonder of Taşlıcalı Yahya Bey

Öz

The word hayret (wonder), which is mostly used in daily life to mean being surprised, refers in Sufi terminology to a stage where the salik (spiritual traveler) becomes unable to think as a result of the divine manifestations born into their heart. This is because it is impossible for the human mind to fully comprehend Allah. In this sense, hayret is the outcome of knowing. For the insan-ı kamil striving to attain fenafillah , hayret is a significant spiritual station. Naturally, this station has also found its place in literature. In Divan literature, poets who ultimately aim to reach divine love must pass through the valley of hayret or ocean of hayret. This is the reason behind the frequently encountered compounds in both masnavis and divans, such as bahr-i hayret (ocean of wonder), alem-i hayret (universe of wonder), and bezm-i hayret (assembly of wonder). By mentioning this stage they pass through on the path of divine love in their works, poets, in a way, share their own experiences. When the divan of Yahya Bey, one of the prominent figures of the 16th century, is examined, it will be seen that the concept of hayret is frequently used. The poet described in his poems the stages he observed when he reached this station during his spiritual journey, gazed upon it, and passed through it. This article will focus on the contexts in which the stage of hayret takes place in the divan of Yahya Bey, a soldier-poet who turned to Sufism by joining the Gulshani order in the final years of his life.

Anahtar Kelimeler

• Divan poetry
• sufism
• stage of hayret
• Yahya Bey’s Divan.

Kaynakça

1. Çavuşoğlu, M. (2023). Taşlıcalı Yahyâ Bey Dîvân. KTB Yayınları.
2. Çiçekler, M. (2020). Mantıku’t-Tayr Kuşların Diliyle. Kaknüs Yayıncılık.
3. Erkal, A. (2014). ‘Hayret’ten ‘Divâne’liğe Divan Şiiri. Turkish Studies, Volume 9/12: 215-234.
4. Gölpınarlı, A. (2001). Mantık al-Tayr, C. II. MEB Yayınları.
5. Güneri, İ. S. (2024). Ferîdüddin Attâr’ın Mantıku’t-Tayr’ında Kuş Sembolleri ve Yedi Vadi Metaforunun Tasavvufî Bağlamda Analizi. Burdur İlahiyat Dergisi, S. 9: 33-55.
6. Kaplan, H. (2023). Yahyâ Bey’in Divan’ında Harf Oyunları ve Sese-Söze-Simgeye Dönüşen Bir Harf Olarak “Dâl”. Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi, 2: 75-90.
7. Kaya, B. A. (2013). Yahyâ Bey, Taşlıcalı, Dukagin-zâde, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/yahya-bey-dukaginzade
8. Kotan, Y. ve A. Erkal (2024). Divan Şiirinde Bir Mekân Unsuru Olarak “Vadi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 33: 316-344.

9. Özcan, N. (2004). Mevlevî âyini. TDV İslam Ansiklopedisi, C. 29: 464-466
10. Pala, İ. (2002). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. L&M Yayınları.
11. Tanyu, H. (1991). Ateş. TDV İslam Ansiklopedisi, C. 4: 52-55.
12. Tek, A. (2008). Tasavvufî Mertebeler -Hâce Abdullah el-Ensârî el-Herevî Örneği-, Emin Yayınları.
13. Uludağ, S. (2001). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü.Kabalcı Yayınları.
14. Uludağ, S. (2003). Mârifet. TDV İslam Ansiklopedisi, C. 28: 54-56.
15. Uludağ, S. (2006). Nefis. TDV İslam Ansiklopedisi, C. 32: 526-529.
16. Yetik, E. (1998). Hayret. TDV İslam Ansiklopedisi, C.17: 60-61.
17. Yıldırım, N. (2021). Kuşlar Hikâyesi. Pinhan Yayıncılık.
18. URL1: https://sorularlaislamiyet.com/dunyanin-okuzle-baligin-ustunde-oldugunu-soyleyen-bir-hadis-var-mi
19. URL2: https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Kalem-suresi/5272/1-7-ayet-tefsiri
20. URL3: https://sozluk.gov.tr/