Klasik Türk Edebiyatında Geleneğin Sürekliliği: Şeyh Gâlib’in Şiirlerine Yapılmış Tahmîsler

Öz

Aslen Arapça hums kökünden gelen bir kelime olan muhammese lügatlerde beşli, beş katlı, beşgen manaları verilmektedir. Bir edebiyat terimi olarak klasik Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında şairlerin aynı vezinde beşer mısradan oluşan bendlerle yazdıkları şiirler muhammes olarak nitelendirilmektedir. Muhammes nazım şekli Türk edebiyatında musammatların en çok kullanılanlarından biridir. Muhammesin yanı sıra beşer mısradan oluşan bendlerle kurulan nazım şekilleri de mevcuttur. Bunlardan birisi tahmîstir. Tahmîs zemin şiirin üstüne üç mısra eklemek suretiyle oluşturulan yeni bir şiirdir. İki ayrı parçadan meydana gelmesi ve iki ayrı şair tarafından yazılması yönleriyle muhammesten ayrılır. Klasik Türk edebiyatının en köklü geleneklerinden biri nazireciliktir. Tahmîsler de nazirecilik geleneğinin bir halkasını teşkil etmektedir. Şairler usta kabul ettikleri şairlerin şiirlerini tahmîs ederler. Şiirleri sıklıkla tahmîs edilen şairlerden biri de klasik Türk edebiyatının en mühim şairlerinden olan Şeyh Gâlib’dir. Tespitlerimize göre 18. yüzyılda Neyyir Abdülhalim Dede, Reisü’l-küttâb Mehmed Ârif; 19. yüzyılda, Keçecizâde İzzet Molla (4), Mehmed Said Pertev Paşa, Gâlib Zühdî, Fehîm-i Sânî, Müderriszâde Sadullah İzzet, Câzib (4), Bayburtlu Zihnî (2), Zîver Paşa (4), Bosnalı Mehmed Fâzıl, Senîh-i Mevlevî, Nûrî (2); 20. yüzyılda Bursalı Murad Emrî, Tâhirü’l-Mevlevî, Midhat Bahari Beytur, Abdülbaki Gölpınarlı, Midhat Sertoğlu ve Seyfettin Başcıllar tarafından Şeyh Gâlib’in şiirleri tahmîs edilmiştir. Yapılan tahmîsler daha önce herhangi çalışmanın konusu olmamıştır. Bu makalede Şeyh Gâlib’in şiirlerine yapılan bu tahmîsler tetkik edilmiş, geleneğin sürekliliği ve Şeyh Gâlib’in Türk şiirine olan etkisi üzerine tesbitlerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• Divan
• Şeyh Gâlib
• Nazire
• Tahmîs

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

The Continuity of Tradition in Classical Turkish Literature: Tahmises of Sheikh Ghalib’s Poems

Öz

Muhammese, a word originally derived from the Arabic root h-m-s (hums), is defined in dictionaries as “fivefold,” “five-layered,” or “pentagon.” As a literary term in classical Arabic, Persian, and Turkish literatures, poems written in stanzas of five lines each, sharing the same meter, are designated as muhammes. The muhammes verse form is one of the most frequently utilized types of musammat (strophic poetry) in Turkish literature. Alongside the muhammes, there are other poetic forms structured with five-line stanzas, one of which is the tahmīs. A tahmīs is a new poem created by adding three lines to the beginning of an existing base poem (zemīn şiir). It differs from the muhammes in that it consists of two distinct components and is authored by two different poets. One of the most deeply rooted traditions of classical Turkish literature is nazirecilik (the tradition of writing parallel poems/imitation). Tahmīses also constitute a link in this tradition of nazīre. Poets write tahmīses on the poems of those whom they recognize as master poets. One of the most frequently subject-to-tahmīs poets is Sheikh Ghalib, one of the most prominent figures of classical Turkish literature. According to our findings, Sheikh Ghalib’s poems were subject to tahmīs in the 18th century by Neyyir Abdülhalim Dede and Reisü’l-küttâb Mehmed Ârif; in the 19th century by Keçecizâde İzzet Molla (4), Mehmed Said Pertev Paşa, Gâlib Zühdî, Fehîm-i Sânî, Müderriszâde Sadullah İzzet, Câzib (4), Bayburtlu Zihnî (2), Zîver Paşa (4), Bosnalı Mehmed Fâzıl, Senîh-i Mevlevî, and Nûrî (2); and in the 20th century by Bursalı Murad Emrî, Tâhirü’l-Mevlevî, Midhat Bahari Beytur, Abdülbaki Gölpınarlı, Midhat Sertoğlu, and Seyfettin Başcıllar. These tahmīses have not previously been the subject of any study. In this article, these tahmīses written on Sheikh Ghalib’s poetry are examined, and observations are made regarding the continuity of the tradition and Sheikh Ghalib’s influence on Turkish poetry.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• Divan
• Şeyh Galib
• Nazire
• Tahmis

Etik Beyan

Ethical principles were followed in the preparation of this study.

Kaynakça

1. Aclûnî. (2019). Keşfü’l-Hafâ (M. Genç, Çev.; C. 3). Beka Yayıncılık.
2. Akkılıç, Y. (2002). Murad Emrî. İçinde Bursa Ansiklopedisi. Burfed Yayınları.
3. Akün, Ö. F. (1996). Abdülbaki Gölpınarlı. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 14). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Altunel, M. (1995). Neyyir Abdülhalim Dede Hayatı, Edebî Kişiliği ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Atik, A. (2014). 19. Yüzyıl Şairlerinden Sa‘dullah İzzet ve Divanı. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 12(12), 1-12. https://doi.org/10.15247/dev.191
6. Atik, A. (2016). Müderriszade Sadullah İzzet Divanı İnceleme Metin. Simurg Kitapçılık.
7. Ay, S. (1999). Ahmet Sâdık Zîver Paşa Dîvânı [Yüksek Lisans Tezi]. Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Azarkan, M. Ş. (2013). Mehmed Said Pertev Paşa Dîvânı (Transkipsiyon ve Tahlil) [Yüksek Lisans Tezi]. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Başçıllar, S. (1990). Kilisli Divan Şairleri Antolojisi. Kilis Kültür ve Dayanışma Derneği Yayınları.
10. Beytur, M. B. (1927). Destegül. Sebât Matbaası.
11. Beytur, M. B. (1964). Mihrâb-ı Aşk. Sulhi Garan Matbaası.
12. Cebecioğlu, E. (2018). Tasavvufî Bir Istılâh Olarak Nokta-i Süveydâ. Erkam Yayınları.
13. Ceylân, Ö., & Yılmaz, O. (2005). Hazâna Sürgün Bahâr Keçecizâde İzzet Molla ve Dîvân-ı Bahâr-ı Efkâr. Sahhaflar Kitap Sarayı.
14. Çelik, R. (2012). Fehîm-i Sânî (Süleyman Fehîm) ve Dîvânı (İnceleme-Metin) [Yüksek Lisans Tezi]. Nevşehir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Dikkaya, H. (2016). Ahmet Mithat Bahârî Beytur’un Hayatı, Eserleri ve Mihrâb-ı Aşk Adlı Eseri [Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Duman, M. Â. (2005). Fâzıl Dîvânı [Yüksek Lisans Tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Erdem, S. (2018). Neyyir Abdü’l-Halim Dede-Dîvân-İnceleme-Tenkitli Metin-Metnin Bugünkü Türkçesi-Sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Erdoğan, M. (2002). Türk Edebiyatında Muhammes. Kültür Bakanlığı Yayınları.
19. Eroğlu, O. (2020). Seyfettin Başcıllar. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bascillar-seyfettin (Erişim tarihi: 01.05.2026)
20. Gürer, A. (1993). Şeyh Gâlib Dîvânı (İnceleme-Metin) [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
21. Işık, E. (2005). Midhat Bahârî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 30). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. İnal, İ. M. K. (2002). Son Asır Türk Şairleri-Kemâlü’ş-şuarâ (İ. Baştuğ, Haz.; C. 4). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
23. Kahraman, A. (2010). Tâhirülmevlevî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 39). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Karcı, M. R. (2019). Bayburtlu Zihnî Dîvânı. Sonçağ Akademi Yayınları.
25. Kılıç, E. (2014). Divan-ı Galib Zühdî (İncleme-Metin) [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Kültür Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
26. Kiremitçi, H. (2015). Reisülküttab Mehmed Ârif Dîvânı (İnceleme-Metin) [Yüksek Lisans Tezi]. Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Küçük, C. (2009). Midhat Sertoğlu. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 36). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
28. Okçu, N. (2001). İzzet Molla, Keçecizâde. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 23). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
29. Okyay, E. (2005). Senîh-i Mevlevî Divanı [Yüksek Lisans Tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Olgun, M. T. (2007). Tâhirü’l-Mevlevî’nin Farsça Divançesi ve Tercümesi.
31. Öztahtalı, İ. İ. (2017). Ömrünün Sonbaharında Bir Yabangülü-Bursalı Murad Emrî Efendi ve Divanı. Yıldırım Belediyesi Kültür Yayınları.
32. Sertoğlu, M. (1995). Şiirler. Giz Yayıncılık.
33. Soğukömeroğulları, M., & Eroğlu, O. (2016). Seyfettin Başcıllar (Hayatı, Sanatı, Düşünce Yazıları, Hakkında Yazılanlar, Ulaşılan Hikayeleri ve Bütün Şiirleri). Palet Yayınları.
34. Tâhirü’l-Mevlevî. (2025). “Âh Ey Tâhir!” Tâhirü’l-Mevlevî’nin Türkçe Şiirleri (M. Atalay, Haz.). Büyüyenay Yayınları.
35. Totan, H. (2013). Abdülbaki Gölpınarlı Divanı (İnceleme-Metin) [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Tunalı Koç, G. (2002). Sadullah el-Ankaravi: Daily Concerns of an Ottoman Astrologer [Yüksek Lisans Tezi]. Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
37. Yılmaz, A. (2010). Nûrî, Hayatı, Edebî Kişiliği, Divanı ve Divanı’nın İncelemesi [Yüksek Lisans Tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Yılmaz, S. (2010). Câzib Divanı İnceleme, Metin [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.