Nübüvvetten Fütüvvete: Burgazî ve Razavî Fütüvvetnâmelerinde Peygamber Kıssaları

Öz

Klasik Türk edebiyatı döneminde kaleme alınan eserler arasında dinî-ahlaki metinlerin sayıca fazla olduğu bilinmektedir. Ahlak metinleri arasında Ahiliğin prensiplerini anlatan fütüvvetnâmeler de yer almaktadır. İlk zamanlarda tasavvufî öğretileri aktarmak amacı ile yazılan bu tür metinlerde zanaatkâr bir zümreye mensup olmanın dışında, fütüvvet ehlinde bulunması gereken ahlaki vasıflar konu edilir. Fütüvvetnâmelerde Kur’an, hadis ve tasavvuf gibi kaynakların dışında peygamber kıssalarından da yararlanılmıştır. Peygamberler ahlakı, öğütleri ve yaşam biçimleriyle Müslüman toplumların geneli için örnek şahsiyetlerdir. Fütüvvetin Hz. Âdem’le başladığını aktaran müellifler, her peygamberin bir meslek zümresinin piri olduğuna değinmişlerdir. Fütüvvetnâmelerde bir meslek erbabında olması gereken hasletler nakledilirken ayet ve hadislerin dışında, anlatımı güçlendirmek amacıyla başta peygamberler olmak üzere din büyüklerinin kıssalarına yer verilmiştir. Bu şekilde işlenen bahsin okuyanların zihninde kalıcı olması amaçlanmıştır. Kur’an’da bazı peygamberlerin fetâ olarak nitelendirilmesi, fütüvvetnâme müellifleri için bu kıssaları daha da önemli kılmıştır. Bu çalışmada bilinen ilk Türkçe fütüvvetnâme olan Burgazî Fütüvvetnâmesi ile 1524 yılında Razavî tarafından kaleme alınan, hacmi ve muhtevasıyla gelenekte önemli bir yere sahip olan Fütüvvetnâme-i Kebîr adlı eserde yer alan peygamber kıssaları tespit edilmiş ve bu hikâyelerin bireyin ahlak eğitimi sürecindeki etkisi hususunda değerlendirmeler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Fütüvvetnâme
• Kıssa
• Burgazî
• Razavî.

From Prophethood to Futuwwa: Prophetic Narratives in the Futuwwatnames of Burgazi and Razavi

Öz

It is known that among the works written in the field of Classical Turkish literature, religious-moral texts are numerically abundant. Among moral texts are the futuwwatnames that explain the principles of Akhism. In such texts, which were initially written to convey Sufi teachings, the moral qualities that should be present in people of futuwwa, beyond merely belonging to a craftsmen's guild, are discussed. In futuwwatnames, prophetic narratives are included alongside sources such as the Qur'an, hadith, and Sufism. Prophets are exemplary figures for the Muslim community in general with their morality, advice, and way of life. Authors who state that futuwwa began with Prophet Adam also note that each prophet is regarded as the spiritual patron of a particular professional group. Furthermore, while conveying the qualities that should exist in a professional, in addition to Qur'anic verses and hadiths, narratives of religious figures, particularly prophets, are included to strengthen the exposition. In this way, it is intended that the topics discussed remain permanent in the minds of readers. The fact that some prophets are characterized as fata in the Qur'an made these narratives even more significant for futuwwatname authors. In this study, prophetic narratives found in the Burgazi Futuwwatname, which is the first known Turkish futuwwatname, and in the work titled Futuwwatname-i Kebir, written by Razavi in 1524 and holding an important place in the tradition due to its volume and content, have been identified, and evaluations have been made regarding the impact of these stories on the individual's moral education process.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Futuwwatname
• Narrative
• Burgazi
• Razavi.

Kaynakça

1. Anadol, C. (1991). Türk-İslâm medeniyetinde Ahilik kültürü ve fütüvvetnameler. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
2. Arıcan, S. (2023). Burgazî Fütüvvetnâmesi’ne göre hikâyelerle ahlâkî eğitim. M. Akkuş (Ed.), Konya Kitabı XIX: Türkiye Selçukluları ve Konya içinde (Cilt 2, ss. 353–366). Konya Ticaret Odası Yayınları.
3. Aydemir, A. (2012). İslami kaynaklara göre peygamberler. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Bolay, S. H. (1988). Âdem. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 1, ss. 358–363). TDV Yayınları.
5. Erdem, C. (2023). Fütüvvetname ve Ahilik teşkilatında yaygın din eğitimi: Razavî’nin Fütüvvetnâmesi örneği. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, 9(1), 64-80. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2023.9.1.05
6. Gölpınarlı, A. (1953). Burgâzî ve fütüvvet-nâmesi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası. 15(1-4), 76-153.
7. Gülten, S., & Yılmaz, H. (2014). Razavî: Fütüvvet-nâme-i kebîr. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
8. Gündüz, Ş. (2010). Şît. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, ss. 214–215). TDV Yayınları.

9. Gürel, R. (1992). Razavî’nin fütüvvet-nâmesi. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Harman, Ö. F. (1994). Dâvûd. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 9, ss. 21–24). TDV Yayınları.
11. Harman, Ö. F. (2000). İbrâhim. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 21, ss. 266–272). Türkiye Diyanet Vakfı.
12. Harman, Ö. F. (2007). Nûh. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 33, ss. 224–227). TDV Yayınları.
13. Harman, Ö. F. (2013). Yûsuf. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 44, ss. 1–5). TDV Yayınları.
14. Harman, Ö. F. (2020). Mûsâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 31, ss. 207–213). TDV Yayınları.
15. Keklik, M. (2021). Razavî Fütüvvet-Nâmesi’nde peygamberler ve ilk şed kușananlar. Vankulu Sosyal Araștırmalar Dergisi, 7, 9-34.
16. Pala, A. (2022). Burgazî Fütüvvetnâmesi (Burgazî). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim 20.05.2026 http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/burgazi
17. Pala, İ. (2003). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. Kapı Yayınları.
18. Şengül, İ. (2022). Kıssa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 25, ss. 498–500). TDV Yayınları.
19. Torun, A. (1998). Türk edebiyatında Türkçe fütüvvetnâmeler üzerine bir inceleme. Kültür Bakanlığı Yayınları.
20. Tözluyurt, M. (2018). Fütüvvetnamelerde nübüvvet anlayışı. A. Gökbel ve A. Doğan (Ed.) III. Uluslararası Ahilik sempozyumu bildiri kitabı içinde (Cilt 2, ss. 505–519). Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Yayınları.
21. Uludağ, S. (2001). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı Yayınları.
22. Ümit, M. (2010). Şuayb. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, ss. 222–223). TDV Yayınları.