Tarihî Türk Sözlüklerinde “Kuş” Adlarının Sözlükbirimsel Karşılaştırması

Öz

Bu çalışma, tarihî Türk sözlüklerinde yer alan kuş adlarını sözlükbirimsel açıdan incelemeyi ve sözlüklerdeki kuş adlarının ortak yönlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada Dîvânu Lugâti't-Türk, Mukaddimetü’l-Edeb, İbn-i Mühenna, Codex Cumanicus, Kitabü'l-İdrak li-Lisani'l-Etrak, Et-Tuhfetü'z-Zekiyye fi'l-Lugâti't-Türkiyye, El-Kavaninü'l-Külliye Li-zabti'l-Lügati't-Türkiyye, Kitābu Bulġatu'l-Muştāḳ fì Luġati't-Türk we'l-Kıfçāḳ, Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî ile Ed-Durretu'l-Muḍîa fi'l-Luġati't-Türkiyye olmak üzere toplam on tarihî sözlük esas alınmıştır. Araştırmada kuş kavram alanına ait sözlükbirimler taranmış ve sözlüklerde en az altı tane ortaklığın yer aldığı kuş adları çalışmaya dahil edilmiştir. Belirlenen kuş adlarının bulunduğu sayfa numaraları, tanımları, anlam özellikleri ve anlam birimcikleri karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Sözlükbirim kavramı esas alınarak kuş adlarının tarihî Türk lehçelerindeki kullanım şekilleri, anlamsal ilişkileri ve söz varlığındaki süreklilik durumları da detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. İnceleme neticesinde bazı kuş adlarının tarihî süreç açısından biçim ve anlamını koruyarak günümüze kadar ulaştığı, bazılarının da anlam değişmesine uğradığı tespit edilmiştir. Nitekim çalışma, tarihî Türk sözlüklerinde yer alan kuş sözlükbirimlerini karşılaştırmalı şekilde bir araya getirerek Türkçenin söz varlığındaki devamlılığı ve değişimleri ortaya koyması açısından önem taşımakta ve Türk dili tarihi, sözlük bilim ve anlam bilimi çalışmalarına da katkı sağlayacak niteliktedir.

Anahtar Kelimeler

• Dilbilim;
• Tarihî Türk sözlükleri;
• Sözlükbirim;
• Söz varlığı;
• Anlam birimcik.

A Lexical Comparison of ‘Bird’ Terms in Historical Turkish Dictionaries

Öz

This study aims to examine the names of birds found in historical Turkish dictionaries from a lexical perspective and to identify the common features of these names in the dictionaries. The study examines the following works: Dîvânu Lugâti't-Türk, Mukaddimetü’l-Edeb, Ibn al-Muhanna, Codex Cumanicus, Kitabü'l-İdrak li-Lisani'l-Etrak, Et -Tuhfetü'z-Zekiyye fi'l-Lugâti't-Türkiyye, El-Kavaninü'l-Külliye Li-zabti'l-Lügati't-Türkiyye, Kitābu Bulġatu'l-Muştāḳ fì Luġati't-Türk we'l-Kıfçāḳ, The Book of the Compilation of Turkish, Persian and Mongolian Translators and The Radiant Pearl in the Turkish Language, making a total of ten historical dictionaries were used as a basis. In the study, lexical units pertaining to the concept of ‘birds’ were examined, and bird names appearing in at least six of the dictionaries were included in the analysis. The page numbers, definitions, semantic features and semantic units of the identified bird names were examined comparatively. Based on the concept of lexical units, this study examines the usage patterns, semantic relationships and continuity within the lexicon of bird names in historical Turkic dialects. The findings reveal that, from a historical perspective, some bird names have survived to the present day whilst retaining their form and meaning, whilst others have undergone a shift in meaning. Consequently, this study is significant in that it brings together lexical units for birds found in historical Turkish dictionaries in a comparative manner, thereby highlighting the continuity and changes in the Turkish lexicon; it is also of a nature that will contribute to studies in the history of the Turkish language, lexicography and semantics.

Anahtar Kelimeler

• Linguistics;
• Historical Turkish dictionaries;
• Lexical unit;
• Lexicon;
• Semantic unit.

Kaynakça

1. Ahanov, K. (2021). Dil Bilimin Esasları, (çev. Murat Ceritoğlu). Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Akalın, Ş. H. (2017). Geçmişten Geleceğe Türk Sözlükçülüğü. Elginkan Vakfı 3. Türk Dili ve Edebiyatı Kurultayı: 19-21 Nisan.
3. Aksan, D. (2020). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Al Türk, G. (2018). Kitâbu Bülgat’ul Müştâk Fi Lugatit-Türk We’l-Kıfçâk Sözlüğünün içeriği ve eserdeki alıntı kelimeler, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(3), 1444-1455.
5. Ata, A. (2002). Harezm-Altın Ordu Türkçesi. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
6. Atalay, B. (1985). Divanü Lûgat-it- Türk Tercümesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Atalay, B. (1945). Et-tuhfet-üz Zekiyye Fil-Lügat-it- Türkiyye. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Argunşah, M. & Güner, G. (2015). Codex Cumanicus. Kesit Yayınları. Baskın, S. (2014). Türkiye ve Dünyada Sözlük Bilimi: Tanımı, Kapsamı ve Diğer Bilimlerle İlişkisi, International Journal of Language Academy, 2(4), 445-457.

9. Battal, A. (1934). İbnü-Mühennâ Lûgati. Devlet Matbaası.
10. Caferoğlu, A. (1931). Kitâb al-İdrâk li lisân al-Atrak. Türkiyat Enstitüsü Yayınları.
11. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford Yayınları.
12. Günay, D. (2007). Sözcükbilime Giriş. Multilingual Yayınları.
13. Hayyan, A. (1931). Kitâb al-İdrâk li-lisân al-Atrâk. Evkaaf Matbaası.
14. Kaçalin, M. (1994). Dîvânü Lugâti't-Türk. TDV İslâm Ansiklopedisi (9. Cilt ss. 446-449) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Kaymaz, Z., & Mohammad, R. (2016). Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lugati’t-Türkiyye Hakkında Bazı Açıklamalar, Türkbilig, 1(32), 1-20.
16. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Özyetgin, A. M. (2001). Ebū Hayyān Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk – Fiil: Tarihî-Karşılaştırmalı Bir Gramer ve Sözlük Denemesi. KÖKSAV.
18. Toparlı, R. (1999). El-Kavânînü’l Külliye Li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye. Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Toparlı, R. (2000). Ki̇tâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî’. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Toparlı, R. (2003). Ed-Dürretü'l-Muḍîa fi'l-Luġati't-Türkiyye. Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Toprak, F. (2013). Çağatay Şiirinde Vahşi Hayvanlar ve Yırtıcı Kuşlar. Turkish Studies. 8(9), 105-124.
22. Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual Yayınları.
23. Yapıcı, A. İ. (2016). İbni Mühenna Lugati Üzerine Bazı Tespitler, International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 11(20), 617-632.
24. Yılmaz, E. (2016). Sözcük eşleştirmeye dayalı (word-match) tanımlar bakımından Güncel Türkçe Sözlük’ün değerlendirilmesi, III.Uluslararası Sözlükbilimi Sempozyumu Bildiri Kitabı, 202-216.
25. Yüce, N. (1993). Mukaddimetü’l-Edeb (Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks). Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Zajaczkowski, A. (1954). Bülgat Al-Müstaq Fi Lugat At-Turk Wa-L-Kıfzaq, Czesc II. Verba.