An Analysis of Keloğlan’s Trickster Identity and Monomythic Structure

Öz

This study examines the trickster hero type in the Keloğlan tales compiled by Tahir Alangu within the framework of Joseph Campbell’s hero’s journey (monomyth) model. The study argues that Keloğlan differs from the traditional epic hero because he appears from the beginning of the narrative as a folk hero characterized by intelligence, cunning, humor, and social adaptability. In this context, Campbell’s hero model is treated as a supplementary framework that supports narrative analysis rather than a universal structure directly applicable to Keloğlan tales. The research is limited to four tales included in Keloğlan Masalları. These tales were selected because they clearly reflect Keloğlan’s trickster characteristics, his intelligence-based struggle, and his desire for social mobility. Each tale also places Keloğlan against a different power figure, which enables a multidimensional analysis of the hero type. The study employs a qualitative text analysis method. The tales are examined in terms of the stages of the hero’s journey, the trickster archetype, humor, power relations, and social advancement. The findings indicate that Keloğlan stands out not through physical strength but through intelligence, deception, strategic thinking, and his ability to rise within the social hierarchy. The analysis also demonstrates that Keloğlan functions as a representative of folk wisdom against different power structures throughout the narratives. Consequently, Keloğlan can be defined not as a classical epic hero but as a trickster-type folk hero specific to the Turkish folk narrative tradition.

Anahtar Kelimeler

• Turkish folk literature
• Keloglan
• hero’s journey (monomyth)
• trickster
• folk hero
• social mobility

Proje Numarası

Bu çalışma herhangi bir proje kapsamında desteklenmemiştir.

Keloğlan’ın Hilebaz Kimliği ve Monomit Yapısı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Tahir Alangu’nun derlediği Keloğlan masallarında görülen hilebaz (trickster) kahraman tipini Joseph Campbell’ın “kahramanın yolculuğu” (monomit) modeli bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, Keloğlan’ın geleneksel epik kahraman modelinden farklı olarak anlatının başlangıcından itibaren zekâ, kurnazlık, mizah ve toplumsal uyum becerileriyle donatılmış bir halk kahramanı olduğu ileri sürülmektedir. Bu bağlamda Campbell’ın kahraman modeli, Keloğlan masallarına anlatı yapısını destekleyen yardımcı bir çözümleme modeli olarak değerlendirilmiştir. Araştırma, Tahir Alangu’nun Keloğlan Masalları adlı eserinde yer alan dört masalla sınırlandırılmıştır. Bu masalların seçilmesinde, Keloğlan’ın hilebaz özelliklerini, zekâya dayalı mücadele anlayışını ve statü dönüşümü temalarını yansıtmaları etkili olmuştur. Bunun yanı sıra her masalın Keloğlan’ı farklı bir güç odağıyla karşı karşıya getirmesi, kahraman tipinin çeşitli yönlerden incelenmesine imkân sağlamıştır. Çalışmada, nitel metin çözümleme yöntemi kullanılmış olup masallar; kahramanın yolculuğu aşamaları, hilebaz arketipi, mizah, güç ilişkileri ve toplumsal yükselme ölçütleri açısından mercek altına alınmıştır. İnceleme sonucunda, Keloğlan’ın fiziksel güçten ziyade zekâ, aldatma, oyun kurma ve dikey yükselme özellikleriyle öne çıktığı tespit edilmiştir. Ayrıca Keloğlan’ın anlatı boyunca farklı güç odaklarına karşı halk zekâsını temsil eden bir figür olarak konumlandığı görülmüştür. Bu yönüyle Keloğlan’ın, geleneksel kahramandan ziyade Türk halk anlatı geleneğine özgü bir hilebaz bir kahraman tipi olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk halk edebiyatı
• Keloğlan
• kahramanın yolculuğu (monomit)
• hilebaz
• halk kahramanı
• toplumsal yükselme

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Proje Numarası

Bu çalışma herhangi bir proje kapsamında desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Adler, A. (2008). İnsanı tanıma sanatı (K. Şipal, Çev.). Say Yayınları.
2. Alangu, T. (2011). Keloğlan masalları (4. bs.). Yapı Kredi Yayınları.
3. Aslan, N. (1994). Yozgat masallarında motif ve tip araştırması (inceleme-metinler) [Doktora tezi]. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Bars, M. E. (2018). Deli Dumrul anlatısının arketipsel sembolizm bakımından çözümlenmesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (SUTAD), 44, 57–75.
5. Boratav, P. N. (1969). 100 soruda Türk halk edebiyatı. Gerçek Yayınevi.
6. Boratav, P. N. (2009). Zaman zaman içinde (2. bs.). İmge Kitabevi.
7. Bulut, N. (2024). Türk hikâyesinde yolculuk arketipi (1980–2000) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Campbell, J. (2010). Kahramanın sonsuz yolculuğu (S. Gürses, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

9. Cansız Aktaş, M. (2016). Nitel veri toplama araçları. M. Metin (Ed.), Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri içinde (3. baskı, ss. 337-371). Pegem Akademi.
10. Çoruhlu, Y. (2004). Uygur sanatında saçın ikonografik tertibi. E. Gürsoy Naskali (Haz.), Saç Kitabı içinde (ss. 59-70). Kitabevi Yayınları.
11. Eco, U. (2009). Anlatı ormanlarında altı gezinti (K. Atakay, Çev.). Can Yayınları.
12. Gün, F. (2023). Geleneksel Türk oyunlarından aşık oyununun İran Türklerindeki örneği. H. Taş (Ed.), Türkoloji Armağanları-1 Cumhuriyetin 100. yıl dönümünde Türk dünyasına armağan (Dil, folklor ve edebiyat) içinde (ss. 181-198). Bengü Yayınları.
13. Günay, U. (1992). Masal. Türk dünyası el kitabı içinde (ss. 323-328). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
14. Harmancı, M. (2010). Türk masallarında Keloğlan tipi [Doktora tezi]. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün şamanizm. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Jung, C. G. (2001). Dört arketip (Z. A. Yılmazer, Çev.). Metis Yayınları.
17. Kara Tekgül, I., & Koçak, A. (2024). Hilebaz anlatı kahramanlarına Türkçede bütüncül bir adlandırma önerisi: Oyunbaz. Folklor/Edebiyat, 30(119), 575-588. https://doi.org/10.22559/folklor.2738
18. Karabaş, S. (1981). Bütüncül Türk budunbilimine doğru. ODTÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
19. Köksal, H. (1991). Halk masalları ve hikâyelerinin değişmez iki karakteri: “Keloğlan” ve “Köse”. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (6), 241-254.
20. Nuhoğlu, M. M. (2015). Keloğlan ve tasavvuf. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 3(6), 98-105. https://doi.org/10.33692/avrasyad.175244
21. Orta, N. (2023). Masal Kahramanlarında Gerçeklik Algısı: Keloğlan Örneği. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(3), 2439-2462. https://doi.org/10.34083/akaded.1386673
22. Özünel, E. Ö. (2005). Kel Ata’dan Keloğlan’a “hilebaz” dönüşüm. Millî Folklor, 17(67), 47-52.
23. Propp, V. (1985). Masalın biçimbilimi. (M. Rifat & S. Rifat, Çev.). Bilim/Felsefe/Sanat Yayınları.
24. Sakaoğlu, S. (1999). Masal araştırmaları. Akçağ Yayınları.
25. Şimşek, E. (2007). Masalların sembolik dili bağlamında Keloğlan tipi üzerine bir değerlendirme. İtaki, (1), 61-73.
26. Şimşek, E. (2017). Türk masallarının millî tipi: Keloğlan. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 5(11), 41-57. https://doi.org/10.31126/akrajournal.328047