Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Geçişin Mahfil Dergisindeki Şiirlere Yansımaları

Öz

Millî Edebiyat anlayışının hâkim olduğu 20. yüzyılın ilk çeyreğinde divan şiiri geleneği, farklı kanallar aracılığıyla varlığını sürdürmüştür. Söz konusu dönemde klasik şiir mirasını süreli yayıncılık faaliyeti üzerinden yaşatan yayınlardan biri Tâhirü’l-Mevlevî tarafından 1920-1926 yılları arasında yayımlanan Mahfil dergisidir. Toplam 68 sayı çıkan dergide aruz vezni ve klasik nazım şekilleriyle çok sayıda şiir yayımlanmıştır. Bu şiirlerin bir kısmında klasik şiir geleneği hem biçim hem de muhteva bakımından sürdürülürken bazı manzumelerde yalnızca biçimsel yapı korunmuş, içerikte ise dönemin güncel siyasi meselelerine yer verilmiştir. Bu çalışmada, divan şiiri geleneğine ideolojik açıdan bağlılık gösteren Mahfil çevresinin şiirlerinde ülkenin politik gündeminin hangi zihniyet çerçevesinde yansıtıldığı incelenmiştir. Derginin yayımlandığı yılların işgal, Millî Mücadele ve Cumhuriyet’in ilanı gibi önemli tarihî dönüm noktalarına sahne olması sebebiyle söz konusu şiirler de bu kronoloji esas alınarak değerlendirilmiştir. Bunun yanında toplumsal hayatı ve dönemin farklı meselelerini konu edinen şiirler de ayrı bir başlık altında ele alınmıştır. İnceleme sonucunda işgal yıllarında İslamcı söylemin belirgin biçimde öne çıktığı, Millî Mücadele’nin kazanılmasıyla milliyetçi vurguların güçlendiği, ilerleyen yıllarda ise Cumhuriyet ve inkılaplara uyum sağlayan, hatta bunları olumlayan bir yaklaşımın geliştiği tespit edilmiştir. Bu durum, Mahfil’in klasik şiir geleneğini sürdürürken dönemin siyasi ve toplumsal gelişmelerini de kendi zihniyet dünyası içinde yorumladığını gösterir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• Mahfil
• Millî mücadele
• Süreli yayınlar
• Erken Cumhuriyet dönemi Türk şiiri
• Zihniyet dönüşümü

Reflection of the Transition from the Ottoman Empire to the Republic in the Poems Published in Mahfil

Öz

During the first quarter of the twentieth century, when the National Literature movement dominated the literary sphere, the tradition of divan poetry continued to survive through various channels. One of the periodicals that sustained this classical poetic heritage was Mahfil, published by Tâhirü’l-Mevlevî between 1920 and 1926. The journal, which ran for a total of sixty-eight issues, featured numerous poems composed in the aruz meter and classical verse forms. While some of these poems preserved the divan poetry tradition in both form and content, others retained only its formal characteristics while addressing contemporary political issues. This study examines how the political agenda of the period was reflected in the poems of the Mahfil circle, which remained ideologically committed to the divan poetry tradition. Since the years in which the journal was published coincided with major historical turning points such as the Occupation, the Turkish War of Independence, and the proclamation of the Republic, the poems have been analyzed within this chronological framework. Poems dealing with social life and other contemporary issues have also been examined under a separate heading. The analysis demonstrates that Islamist discourse was particularly prominent during the years of occupation, that nationalist emphases strengthened following the victory in the War of Independence, and that, in later years, an approach compatible with -and even supportive of- the Republic and its reforms emerged. This reveals that Mahfil interpreted the political and social developments of its time through its own intellectual framework while maintaining the classical poetic tradition.

Anahtar Kelimeler

• Turkish War of Independence
• Mahfil
• Classical Turkish Literature
• Periodicals
• Early Republican Turkish Poetry
• Transformation of Mentality

Kaynakça

1. Ahmed Şirânî. (H. 1341/M. 1922). Gazve-i necât. Mahfil, 3(29), 113.
2. Aktaş, Ş. (2018). Millî edebiyat dönemi. T. S. Halman vd. (Ed.), Türk edebiyatı tarihi 3 (ss. 308-399) içinde. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
3. Apaydın, D. (2020). Dergâh’tan Varlık’a erken Cumhuriyet dönemi Türk şiiri (1921-1933). Çolpan Kitap.
4. Aslan, D. A. (2014). Tayyare Cemiyeti’nin propaganda faaliyetleri ve tayyare bayramları. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(3), 141-150. https://doi.org/10.18037/ausbd.32859
5. Atalay, E. (2021). 19. yüzyıl Osmanlı İstanbul’unda kadın kıyafetinin evrimi. ETÜT Dergisi, 1(2), 129-162. https://izlik.org/JA43BY83NR
6. Besim. (H. 1341/M. 1922). Anadolu âfâk-ı İslâm’da güneşdir. Mahfil, 3(30), 120.
7. Çelik, H. (1996). Genç Kalemler. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi. (14. Cilt, ss. 21-23) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Gökçe, E. (2026). 20. yüzyılda yazılmış divanlar. Ötüken Neşriyat.

9. Gün, Ö. (2025). Mahfil mecmuası bağlamında Tahirü’l-Mevlevi’nin entelektüel çevresi. [Yüksek lisans tezi], Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
10. Güvenen, E. (2011). Mahfil mecmuasındaki şiirler üzerine bir inceleme. [Yüksek lisans tezi], Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi.
11. Erginöz, O. (2007). Mahfil mecmuası ve tahlilî fihristi. [Yüksek lisans tezi], Marmara Üniversitesi.
12. Hocazâde Muammer. (H. 1343/M. 1925). Tayyâre uçarken. Mahfil, 6(64), 59.
13. Hocazâde Muammer. (H. 1344a/M. 1925). Güzel İstanbul. Mahfil, 6(66), 88.
14. Hocazâde Muammer. (H. 1344b/M. 1926). Cumhuriyet marşı. Mahfil, 6(68), 120.
15. İsimsiz. (H. 1339/M. 1921). Lâhika. Mahfil, 2(14), 26.
16. İsimsiz. (1917). Şairler Derneği. Türk Yurdu, 12(9), 3486.
17. Kahraman, A. (2003). Mahfil. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi. (27. Cilt, ss. 333-334) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
18. Kantaş, Z. (2001). Mahfil dergisi -inceleme, tahlil, fihrist- (2 cilt). Fatih Üniversitesi.
19. Koçu, R. E. (2015). Türk giyim kuşam ve süslenme sözlüğü. Doğan Kitap.
20. Mehmed Enver. (H. 1339/M. 1921). Canlı bir kuklaya. Mahfil, 2(15), 48.
21. Mehmed Enver. (H. 1340/M. 1921). Şâir ile nebbâş. Mahfil, 2(17), 86-87.
22. Mert, C. (2023). Mahfil mecmuasındaki dil ve edebiyat konulu yazılar (inceleme, metin, sözlük). [Yüksek lisans tezi], İstanbul Arel Üniversitesi.
23. Muhyiddin Mekkî. (H. 1343/M. 1925). Meded yâ Resûlullâh. Mahfil, 5(56), 145-146.
24. Oğuzhan, E. & Özkır, Y. (2026) Osmanlı modernleşmesinde kadın kıyafetleri tartışmalarında Sebîlürreşâd dergisi. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 28, 357-383. https://doi.org/10.21021/osmed.1755926
25. Öğe, M. (2025). Yerel basın üzerinden Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk Tayyare Cemiyeti’nin faaliyetlerine Balıkesir halkının katkıları. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 25(50), 189-215. https://doi.org/10.18244/cttad.1567298
26. Suûdü’l-Mevlevî. (H. 1339a/M. 1921). Ey cilveli sancak. Mahfil, 1(7), 127-128.
27. Suûdü’l-Mevlevî. (H. 1339b/M. 1921). Niyâzım. Mahfil, 1(9), 155-156.
28. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1338a/M. 1920). Münâcât. Mahfil, 1(1), 10.
29. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1338b/M. 1920). Münâcât. Mahfil, 1(2), 29.
30. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1338c/M. 1920). Midhat Rebi Bey merhûm. Mahfil, 1(5), 87-91.
31. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1339/M. 1920). Muhâcirlere muâvenet lâzım. Mahfil, 1(6), 112.
32. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1341a/M. 1922). Zafer tarihleri. Mahfil, 3(28), 82-83.
33. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1341b/M. 1923). Âfâkın tennûrı ve enfüsün tehassürü. Mahfil, 3(36), 181.
34. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1341c/M. 1922). Şeref-i müsûl. Mahfil, 3(31), 126-127.
35. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1342/M. 1924). Üstâd-ı edîb Tokadizâde Şekîb Bey Efendinin bir gazelini taştir. Mahfil, 4(46), 177-179.
36. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1343a/M. 1925). Bir yangın hâtırası. Mahfil, 5(56), 146-147.
37. Tâhirü’l-Mevlevî. (H. 1343b/M. 1925). Tayyârelerimiz uçarken. Mahfil, 6(62), 17-18.
38. Tâhirü’l-Mevlevî. (2021). Matbuat âlemindeki hayatım İstiklâl Mahkemesi hatıraları. (N. Boşdurmaz, Haz.). Büyüyenay Yayınları.
39. Tâhirü’l-Mevlevî. (2022). Mahfil I-II. (M.S. Karaçorlu vd., Ed.). Menekşe Kitap.
40. Tokadizâde Şekîb. (H. 1339/M. 1921). Selîm-i Evvele. Mahfil, 2(14), 25-26.
41. Yaşar Şâdî. (H. 1340/M. 1921). Gazel. Mahfil, 2(17), 87.
42. Yılmaz, M. (2013). Kültürümüzde ayet ve hadisler (ansiklopedik sözlük). Kesit Yayınları.