Türk Kültüründe At ve At Kurbanın Mitolojik Kökeni, Ritüel İşlevi ve Sembolik Sürekliliği Bağlamında Fenomenolojik Bir İnceleme

Öz

Bu araştırma, Türk kültüründe atın mitolojik kökenlerini, bozkır kültüründeki işlevlerini ve at kurbanı ritüellerinin sembolik anlam dünyasını bütüncül bir yaklaşımla incelemektedir. Çalışmanın amacı, atın Türk kültürel sistemindeki merkezî konumunu ve yaratılış mitlerinden dinî ritüellere uzanan süreçte üstlendiği kozmolojik ve toplumsal işlevleri ortaya koymaktır. Araştırma, fenomenolojik araştırma deseni çerçevesinde yürütülerek veriler doküman incelemesi yöntemiyle toplanmıştır. Mitolojik anlatılar, destanlar, tarihsel kayıtlar, arkeolojik bulgular ve halk bilimi kaynakları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Veriler betimsel içerik analizi ve fenomenolojik yorumlama yöntemi ile çözümlenmiştir. Bulgular, atın Türk kültüründe ulaşım ve savaş aracı olmanın ötesinde kutsallık, kozmolojik aracılık, toplumsal statü, siyasal meşruiyet ve kültürel belleği temsil eden çok katmanlı bir sembolik yapı oluşturduğunu göstermektedir. Yaratılış mitleri, bozkır yaşamı, kurban ve cenaze ritüelleri, atın kutsallık anlayışı ile kültürel sürekliliğin temel taşıyıcılarından biri olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırma, at merkezli inanç ve ritüellerin İslamlaşma sonrasında da yeni dinî ve kültürel bağlamlarda yeniden yorumlanarak varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, mitoloji, tarih, arkeoloji ve halk bilimi verilerini fenomenolojik bir çerçevede bir araya getirerek atın Türk kültüründeki çok katmanlı konumuna ilişkin literatüre disiplinler arası bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Folklor
• At Kurbanı
• Türk Mitolojisi
• Kozmolojik Aracılık
• Türk kültüründe at

A Phenomenological Examination of the Mythological Origins, Ritual Function and Symbolic Continuity of Horses and Horse Sacrifice in Turkish Culture

Öz

This study examines the mythological origins of the horse, its functions within the steppe culture, and the symbolic meanings of horse sacrifice rituals in Turkish culture through a holistic perspective. The primary aim is to reveal the central position of the horse within the Turkish cultural system and to explain its cosmological and social functions from creation myths to religious rituals. The study was conducted using a phenomenological research design, and the data were collected through document analysis. Mythological narratives, epics, historical records, archaeological evidence, and folklore sources were comparatively examined, and the data were analyzed through descriptive content analysis and phenomenological interpretation. The findings demonstrate that the horse represents a multilayered symbolic structure embodying sacredness, cosmological mediation, social status, political legitimacy, and cultural memory beyond its role as a means of transportation and warfare. Creation myths, steppe life, sacrifice, and funeral rituals indicate that the horse served as one of the principal carriers of sacred beliefs and cultural continuity. The study also reveals that horse-centered beliefs and rituals survived the Islamization process through reinterpretation within new religious and cultural contexts. Consequently, by integrating evidence from mythology, history, archaeology, and folklore within a phenomenological framework, this study offers an interdisciplinary contribution to the literature by explaining the multilayered symbolic position of the horse in Turkish culture

Anahtar Kelimeler

• Folklore
• Horse Sacrifice
• Turkish Mythology
• Cosmological Mediation
• Horses inTurkic culture

Kaynakça

1. Ahmet Cevdet. (2012). Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Hulefa’dan Peygamber Efendimizin Hayatı. Çamlıca.
2. Akgün, E. (2007). Şamanist Türk halklarında kurban sungusu ve kendisine kurban sunulan varlıklar. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 139–153.
3. Aksüt, A. (2007). At kurbanı. 2. Uluslararası Türk Kültür Evreninde Alevilik ve Bektaşilik Bilgi Şöleni Bildirileri. Alizade, H. (1941). Köroğlu. Azerneşri.
4. Atagovşit. (1963). Köroğlu.
5. Bekki, S. (2008). Çorum-Dodurga’da bir inanç merkezi, Mehmetdedetekke Köyü ve at kurbanı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 47.
6. Boratav, P. N. (1984). Köroğlu destanı. Adam Yayıncılık.
7. Caferoğlu, A. (1953). Türk onomastiğinde at kültü. Türkiyat Mecmuası, 10, 201–212.
8. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Sage.

9. Curtin, J. (1909). A journey in southern Siberia: The Mongols, their religion and their myths. Little, Brown and Company.
10. Çufadar, N. (2019). Köroğlu Destanı’nda atın mitolojik göstergeleri. Rumeli’de Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Ö5, 215–226. https://doi.org/10.29000/rumelide.606128
11. Demirî, K. (1897). Hayâtü'l-Hayevân. Kahire.
12. Dimyadî. (2002). Kitab ül-Hayl (C. Özgür, Haz.). Çantay Kitabevi.
13. Durmuş, İ. (2021). Türk kültür çevresinde at. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 1–12.
14. Eberhard, W. (1940). Orta Asya’da at cinsleri ve beygir yetiştirme hakkında malumat. Ülkü, 16(92), 162–198.
15. Elçin, Ş. (1997). Atların doğuşları ile ilgili efsaneler. Halk edebiyatı araştırmaları (ss. 502–510). Akçağ Yayınları.
16. Elçin, Ş. (2014). Köroğlu hakkında notlar. S. Koz (Haz.), Köroğlu kitabı (ss. 281–306). Çalış Ofset.
17. Eliade, M. (1999). Şamanizm: Arkaik esrime teknikleri (İ. Birkan, Çev.). İmge Kitabevi.
18. Eliade, M. (2003). Dinsel inançlar ve düşünceler tarihi: Taş Devrinden Eleusis Mysteria’larına (A. Berktay, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
19. Ergin, M. (2024). Dede Korkut Kitabı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Esin, E. (2004). Orta Asya’dan Osmanlı’ya Türk sanatında ikonografik motifler. Kabalcı Yayınevi.
21. Evliya Çelebi. (2011). Seyahatname (Cilt 8). Yapı Kredi Yayınları.
22. Gökyay, O. Ş. (2006). Dedem Korkud’un kitabı. Kabalcı Yayınevi.
23. Gömeç, S. (1998). Şamanizm ve eski Türk dini. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4.
24. Gürçay, S. (2019). Mitolojilerde uçan at motifi üzerine karşılaştırmalı bir çalışma. Aydın Türklük Bilgisi Dergisi, 5(8), 37–54.
25. Hacıgökmen, M. A. (2013). Türklerde yas âdeti temelleri ve sonuçları. Tarihçiliğe adanmış bir ömür: Prof. Dr. Nejat Göyünç’e armağan. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü Yayınları.
26. İbn Fadlan. (2017). İbn Fadlan seyahatnamesi (R. Şeşen, Haz.). Yeditepe Yayınevi.
27. İnan, A. (2000). Tarihte ve bugün şamanizm: Materyaller ve araştırmalar. Türk Tarih Kurumu Yayınları. İnönü Ansiklopedisi. (1946). Milli Eğitim Basımevi.
28. Kadızade. (t.y.). Baytarname.
29. Kafesoğlu, İ. (1998). Türk Millî Kültürü (20. bs.). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
30. Karakurt, D. (2011). Türk söylence sözlüğü: Açıklamalı mitoloji sözlüğü. F Klavye Yayınları.
31. Kaşgarlı Mahmud. (2005). Divanü Lugati’t-Türk (S. Erdi & S. T. Yurteser, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
32. Keskin, A. (2020). Kırgızistan ve Türkiye sahası atasözlerindeki at ve insan benzeşimlerinin (analojilerinin) sosyokültürel temelleri. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(31), 163–188.
33. Keskin, A. (2024). Kurban olgusunun kültürel serüveni. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(48), 867–887.
34. Kocasavaş, Y. (2002). Eski Türklerde yas ve ölü gömme âdetleri. Türkler ansiklopedisi (Cilt 3). Yeni Türkiye Yayınları.
35. Köksal, H. (2017). Battalgazi destanı. Akçağ Yayınları.
36. Kutlu, M., & Kutlu, L. (2021). Ölü gömme gelenekleri bağlamında Berel Kurganları. Folklor/Edebiyat, 27(3), 107–120. https://doi.org/10.22559/folklor.1602
37. Muhammedi, R. (1993). Sırat Köprüsü-Sultan Galiyev (M. Öner, Çev.). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
38. Murphy, L. (2001). Iron age archaeology and trauma from Aymyrlyg, South Siberia. Eileen International Series.
39. Ongaruly, A. (2008). Kazak dalasındagı erte köşpelilerdin elitalık obaların toptau men jikteu maselelerine. Kazakstan Respublikası Ulttık Gılımi Akademiyasının Habarları, 1, 110–117.
40. Ögel, B. (2003). İslamiyet’ten önce Türk kültür tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
41. Ökmen, M. (2006). Herodotos tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
42. Özkan, F. (1997). Altın Arığ. Bilig Yayınları.
43. Radloff, W. (1989). İz Sibiri: Stranitsı dnevnika (Aus Sibirien. Lose Blätter aus dem Tagebuch von Dr. Wilhelm Radloff. Leipzig, 1893). Moskva.
44. Radloff, W. (1994). Sibirya’dan (Cilt 2) (A. Temir, Çev.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
45. Radloff, W. (1995). Manas destanı Kırgız Türkçesi metin. Türksoy Yayınları.
46. Radloff, W. (2019). Proben der Volkslitteratur der Türkischen Stämme Süd-Sibiriens (Vol. 1). Forgotten Books. Roux, J.-P. (1999). Altay Türklerinde ölüm. Kabalcı Yayınları.
47. Roux, J.-P. (2015). Eski Türk mitolojisi (M. Y. Sağlam, Çev.). BilgeSu Yayıncılık.
48. Samashev, Z. (2011). Berel. Taimas.
49. Samashev, Z. (2017). Kompleksnıe metodı issledovaniya Berelskih Kurganov. In Multidisciplinarnıye metodı v arheologii (s. 284–296).
50. Samashev, Z., Bazarbaeva, G., Jumabekova, G., & Sungatai, S. (2000). Berel. Albom.
51. Samashev, S., & Erbolatov, S. (2018). Vıkladki-Ogradki Perioda Syanbi na Berele-Novıi Etalonnıi Pamyatnik Epohi Velikogo Pereseleniya Narodov. D. Ahmetov (Ed.), Altay Türki Aleminin Altın Beşiği (ss. 15–20).
52. De Sélincourt, A., & Burn, A. R. (1972). Herodotos: The histories (Rev. ed.). Penguin Books.
53. Seyidoğlu, B. (1996). Mitolojik dönemde at. Ö. Çobanoğlu & M. Özaslan (Ed.), Umay Günay armağanı (ss. 51–55).
54. Şeyhî. (t.y.). Hüsrev ve Şirin (M. E. Kitaplığı Yazma Eser No. 894).
55. Tekindağ, Ş. (1963). Padişahlar için tertiplenen Türk usulü cenaze. Türk Kültürü, 7.
56. Togan, Z. V. (1981). Umumi Türk tarihine giriş. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
57. Tryjarski, E. (2012). Türkler ve ölüm (H. Er, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
58. Turan, O. (1941). 12 hayvanlı Türk takvimi. Cumhuriyet Matbaası.
59. Turan, O. (1969). Türk cihan hâkimiyeti mefkûresi tarihi. Turan Neşriyat Yurdu.
60. Üren, U. (2015). Türklerde at kurbanı ve Dede Korkut’taki izleri. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 15(2), 65–74.
61. Van Manen, M. (2007). Researching lived experience: Human science for an action sensitive pedagogy. State University of New York Press.
62. Yaygın, H. (1992). Kımız ve özellikleri. Yörükoğlu Süt ve Ürünleri San. Tic. Ltd. Şti.
63. Yıldız, N. (1995). Manas Destanı (W. Radloff) ve Kırgız kültürü ile ilgili tespit ve tahliller. Türk Dil Kurumu Yayınları.