Protestodan Şiddete: Türkiye’de 1968 Öğrenci Hareketleri

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 63 - 75, 22.12.2025

Tuğba Kaymaz , Abdül Samet Çelikçi

Öz

1965 yılında ABD’nin Vietnam’a askerî müdahalede bulunmasıyla birlikte dünya genelinde protestolar meydana gelmiş, bu protestolar 68 hareketinin başlamasına sebep olmuştur. Gençlik hareketlerinin en yoğun yaşandığı ve dikkat çektiği yıl ise 1968 olmuştur. 1968’de yaşanan gelişmeler dünyadaki birçok ülkede siyasi ve sosyal bir hareketlilik başlatmıştır. 1968 öğrenci hareketleri her ne kadar belirli düzeyde siyasi niteliğe sahip olsa da ABD ve Batı Avrupa’da daha ziyade sosyal ve kültürel içerik taşımıştır. Buna karşın, Batı dışı ülkelerde, çok daha siyasal bir içerik kazanmış; emperyalizm karşıtlığı, Batı aleyhtarlığı ve sosyalizm yanlısı bir tutum çerçevesinde sürdürülmüştür. Türkiye’deki öğrenci hareketleri de bu doğrultuda gerçekleşmiştir. İlk başlarda üniversitelerin demokratikleştirilmesi talebiyle başlayan hareketler, soğuk savaş konjonktüründe keskinleşen sağ-sol kamplaşmasının yoğun etkisinde gelişmiş ve siyasal bir nitelik kazanmıştır. Öğrenci hareketlerinin başladığı 60’lar, Türkiye İşçi Partisi örneğinde olduğu gibi, Türkiye’de solun yükselişinin yaşandığı yıllardır. Bu doğrultuda, sağ ve sol kutuplaşmasının ilerlediği bir dönemde başlayan öğrenci hareketleri kısa süre içerisinde solun hakimiyetine girmiş, daha siyasi bir nitelik kazanarak ABD ve emperyalizm karşıtlığıyla beraber sosyalizm savunusuna dönüşmüştür. Bunun yanı sıra, protesto şeklinde başlayan öğrenci hareketleri, kısa sürede şiddet içerikli bir nitelik de kazanmıştır. Bu çalışma dünya çapında 68 Kuşağı olarak adlandırılan nesil tarafından başlatılan öğrenci hareketlerini Türkiye özelinde incelemektedir. Bu doğrultuda Türkiye’de 1968 yılında başlayan öğrenci hareketlerini konu edinen bu çalışma, öğrenci hareketlerinin temel dinamiklerini, gelişim sürecini ve protestodan nasıl şiddette dönüştüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, genel olarak 1960-1971 arası dönemi kapsamakla birlikte özel olarak öğrenci hareketlerine odaklaması açısından 1968-1971 arası dönemi incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

68 Kuşağı , 1968 Öğrenci Hareketleri , Türkiye İşçi Partisi , Anti-emperyalizm , Protesto ve Şiddet

From Protest to Violence: 1968 Student Movements in Türkiye

Öz

With the USA military intervention in Vietnam in 1965, protests broke out around the world, and these protests led to the start of the 68 movement. The year in which youth movements were most intense and attracted attention was 1968. The developments in 1968 triggered political and social mobilization in many countries around the world. Although the 1968 student movements had a certain level of political character, in the United States and Western Europe they had more of a social and cultural content. On the other hand, in non-Western countries, it acquired a much more political content and was carried out within the framework of anti-imperialism, anti-Westernism and pro-socialism. The student movements in Türkiye also took place in this direction. The movements, which initially started with the demand for the democratization of universities, developed under the intense influence of the right-left polarization that sharpened in the cold war conjuncture and gained a political character. The 60s, when the student movements began, were the years of the rise of the left in Türkiye, as in the case of the Workers’ Party of Türkiye. The 60s, when the student movements began, were the years of the rise of the left in Türkiye, as in the case of the Workers’ Party of Turkey. Accordingly, the student movements, which started at a time when the polarization between the right and the left was advancing, were soon dominated by the left and became more political and turned into a defense of socialism along with opposition to the USA and imperialism. In addition, the student movements, which started as protests, soon acquired a violent character. This study examines the student movements initiated by the so-called Generation of 68 around the world with a special focus on Türkiye. In this respect, this study, which focuses on the student movements that started in 1968 in Türkiye, aims to reveal the basic dynamics of the student movements, their development process and how they transformed from protest to violence. Although the study covers the period between 1960-1971 in general, it examines the period between 1968-1971 in terms of focusing specifically on student movements.

Anahtar Kelimeler

Generation of 68 , 1968 Student Movements , Workers’ Party of Turkey , Anti-imperialism , Protest and Violence

Kaynakça

• Ahmad, F. (1992). Demokrasi sürecinde Türkiye (1945-1980). Hil Yayınları.
• Ahmad, F. (1995). Modern Türkiye'nin oluşumu. Sarmal Yayınevi.
• Ahmad, F. (2007). Bir kimlik peşinde Türkiye. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Akşin, S. (2007). Kısa Türkiye tarihi. Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Alper, E. (2019). Jakobenlerden devrimcilere: Türkiye'de öğrenci hareketlerinin dinamikleri (1960-1971). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Aydemir, S. S. (2014a). 1960-1980 arası Türkiye üniversitelerindeki öğrenci olayları için bir kaynak olarak Türk basını (Cumhuriyet-Milliyet ve Tercüman gazetesi örnekleri) [Doktora tezi, Mersin Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Aydemir, S. S. (2014b). 12 Mart 1971 askeri muhtırasına giden süreçte üniversite olayları. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 3 (5), 43-51. https://doi.org/10.33692/avrasyad.175257
• Aydemir, S. S. (2020). Türkiye'de 1965 yılından sonra ortaya çıkan siyasi öğrenci hareketlerinin sosyo-kültürel sebepleri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13 (36), 821-849. https://doi.org/10.14520/adyusbd.787797
• Bora, T. (2017). Cereyanlar: Türkiye'de siyasi ideolojiler. İletişim Yayınları.
• Bulut, F. (2011). 68 kuşağı gençlik olaylarının uluslararası boyutu ve Türkiye'de 68 kuşağına göre Atatürk ve Atatürkçülük anlayışı. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 11 (23), 123-149. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cttad/issue/25244/266932
• Büyükboyacı, Ş. (2021). 68 öğrenci olaylarının eğitimle ilgili boyutları ve Türk basınındaki yansımaları. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (53), 119-135. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sufesosbil/issue/64750/811797 Çavdar, T. (2013). Türkiye'nin demokrasi tarihi: 1950'den günümüze. İmge Kitapevi.
• Çubukçu, A. (2014). Bizim 68. Evrensel Basım Yayın.
• Erkiner, E. (2018). 68'den ne kaldı. Öztepe Matbaa.
• Feyizoğlu, T. (2002). FKF fikir kulüpleri federasyonu: Demokrasi mücadelesinde sosyalist bir öğrenci hareketi. Ozan Yayıncılık.
• Gürdaş, B. (2020). Mayıs 1968 ve görsel kültüre etkisi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 37 (1), 154-169. https://doi.org/10.32600/huefd.670252
• İnan, E. (2023). Türkiye İşçi Partisi'nin inşa ve gelişimini tetikleyen koşullar (1960-1966). Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 9 (2), 19-33. https://doi.org/10.25272/icps.1306719
• Kaçmazoğlu, H. B. (2000). 27 Mayıs'tan 12 Mart'a Türkiye'de siyasal fikir hareketleri. Birey Yayıncılık.
• Kalsın, B. (2015). 12 Mart 1971 Muhtırası'na gidilen süreçte Türk basını: Kanlı pazar ve 15-16 Haziran olayları. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3 (18), 231-246. 10.16992/ASOS.861
• Karaçelik, A. R. (2022). Türkiye'de 68 kuşağı öğrenci hareketleri. New Era Uluslararası ve Disiplinlerarası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 14 (7), 34-40. http://dx.doi.org/10.46291/newera.187
• Karadeniz, H. (1975). Olaylı yıllar ve gençlik. May Yayınları.
• Keskin, A. (2019). Öğrenci olaylarına genel bir bakış (1968-1980). Atatürk Üniversitesi Atatürk Dergisi (2), 237-262. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atauniad/issue/50838/662894
• Koca, M. (2018). 68 Öğrenci olayları ve üniversitelerde politik şiddet. Birey ve Toplum Dergisi, 8 (15), 89-109. https://dergipark.org.tr/tr/pub/birtop/issue/39520/433155
• Kongar, E. (1998). 21. yüzyılda Türkiye 2000'li yıllarda Türkiye'nin toplumsal yapısı. Remzi Kitapevi.
• Korkmaz, E. (1992). Kafa tutan günler “68 güncesi”. Arba Yayınları. Özdemir, H. (2013). Siyasal Tarih (1960-1980). S. Akşin (Ed.), Türkiye Tarihi 4: Çağdaş Türkiye 1908-1980 içinde (ss.227-286). Cem Yayınevi.
• Öztürk, E. (2018). Türkiye ve Fransa'da 1968: Fransa'daki mayıs ayaklanmasını başlatan öğrenci hareketinden farklı yönleriyle Türkiye'de sosyalist öğrenci hareketi. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19 (34), 371-415. https://doi.org/10.21550/sosbilder.337844
• Öztürk, E. (2022). Fikir kulüpleri federasyonunda Türkiye İşçi Partisi-Milli Demokratik Devrim hareketi mücadelesi (1965-1969). Marmara Üniversitesi Öneri Dergisi, 17 (57), 386-416. https://doi.org/10.14783/maruoneri.945830
• Şener, M. (2015). Türkiye solunda üç tarz-ı siyaset: Yön, MDD ve TİP. Yordam Kitap.
• Timur, T. (2000). Toplumsal değişme ve üniversiteler. İmge Kitabevi.
• Tuncel, G. (2010). Küreselleşme ve yerelleşme sürecinde altmışsekiz olayları. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 1 (1), 82-98. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ayd/issue/3324/46142
• Turan, Ş. (2019). Türk devrim tarihi V: Çağdaşlık yolunda yeni Türkiye (27 Mayıs 1960-12 Eylül 1980). Bilgi Yayınevi.
• Turp, M. (2021). Darbe sonrası siyasal gelişmeler (1961-1971). N. Koç (Ed.), Türkiye Cumhuriyeti Tarihi II Demokrasi ve Dış Politika (1938'den 2000'li Yılları) içinde (ss.135-165). İdeal Kültür Yayıncılık.
• Türkiye İşçi Partisi, (1961). Türkiye İşçi Partisi programı. İstanbul Matbaası.
• Türkiye İşçi Partisi, (1964). Türkiye İşçi Partisi programı. Esra Matbaacılık.
• Türkiye İşçi Partisi, Genel Merkezi (1966). İkinci büyük kongre çalışma raporu. Acar Basımevi.
• Türkiye İşçi Partisi, (1970). Türkiye İşçi Partisi IV. Büyük Kongresi: Alınan Kararlar ve Yapılan Seçimlerin Sonuçları. https://www.tustav.org/yayinlar/kutuphane/TIP-kutuphanesi/tip-1970-4-kongre-kararlar.pdf
• Yıldırım, U. T. (2023). Askeri müdahalelerin Türkiye'de siyasal ideolojiler üzerindeki etkileri: Seçimler ve partiler üzerinden bir analiz. E. Oktay & A. Turan (Ed.), Cumhuriyetin 100. yılında Türkiye'de siyaset ve ideolojiler üzerine tartışmalar içinde (ss.91-119). Özgür Yayınları.
• Zürcher, E. J. (2018). Modernleşen Türkiye'nin tarihi. İletişim Yayınları.