The Use of Hadith in the Qur’anic Tafsir Tradition of the First Three Hijri Centuries and Its Impact on the Qur’an–Sunnah Relationship

Öz

This study examines how transmitted reports (riwāyāt) were utilized within the exegetical tradition that developed during the first three Hijrī centuries and investigates the foundational principles upon which this usage shaped the relationship between the Qur’an and the Sunnah. The central problem of the research concerns the methods by which early exegetes assessed the riwāyah-centered approach and how these assessments influenced subsequent Islamic thought. Based on the works of prominent exegetes such as al-Ṭabarī, Muqātil, and al-Wāḥidī, the study analyzes the connection between hadith sources and exegetical texts with regard to modes of transmission and interpretive value. In this context, the study aims not only to identify the quantitative prevalence of transmitted material, but also to determine its functional roles in exegesis and the epistemological position of the Sunnah in Qur’anic interpretation. Through the combined use of historical-critical analysis and text-centered examination, the research evaluates comparatively how isnād and matn contexts are positioned by exegetes within their processes of meaning construction. This approach demonstrates that transmitted reports are not merely conveyed information, but rather play a decisive role in establishing exegetical authority and delineating interpretive boundaries. Moreover, the diversity in the use of riwāyāt reveals that the Qur’an–Sunnah relationship was conceptualized differently by early exegetes. By highlighting a historical continuity often neglected in modern approaches, the study shows the methodological potential that the classical corpus of reports offers to contemporary Qur’anic studies. Thus, the research aims to contribute a distinct perspective to the fields of Qur’anic exegesis and Hadith studies. In this regard, the study provides a comprehensive analytical framework for reassessing the continuity of the early transmission-based exegetical tradition.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Hadith
• Sunnah
• Narration
• Tradition

Hicri İlk Üç Asır Tefsir Geleneğinde Rivayet Kullanımı ve Kur’an-Sünnet İlişkisine Etkileri

Öz

Bu çalışma, hicri ilk üç asırda şekillenen tefsir geleneğinde rivayet malzemesinin nasıl kullanıldığını ve bu kullanımın Kur’an-Sünnet ilişkisini hangi esaslar üzerine inşa edildiğini incelemektedir. Erken dönem müfessirlerin rivayet merkezli yaklaşımı hangi yöntemlerle değerlendirdikleri ve bu değerlendirmelerin sonraki dönem İslâm düşüncesine nasıl yansıdığı, araştırmanın esas problem alanını teşkil etmektedir. Taberî, Mukâtil, Vâhidî gibi önde gelen müfessirlerin eserleri temel alınarak hadis kaynaklarıyla tefsir metinleri arasındaki irtibat, rivayetlerin aktarım biçimleri ve yorum değerleri bağlamında incelenmektedir. Bu bağlamda çalışma sadece rivayetlerin niceliksel yoğunluğunu değil aynı zamanda onların tefsirde hangi işlevlere sahip olduğunu ve sünnetin Kur’an yorumunda epistemolojik konumunu belirlemeyi hedeflemektedir. Tarihsel-eleştirel analiz ile metin merkezli inceleme birlikte kullanılarak rivayetlerin sened ve metin bağlamıyla birlikte müfessirlerin anlam inşasında nasıl konumlandırdığı mukayeseli biçimde değerlendirilmektedir. Bu yaklaşım, rivayetlerin yalnızca nakledilen bilgilerden ibaret olmadığı, tefsirde otorite inşasının yorumsal sınırların belirlenmesinde belirleyici bir rol üstlendiği ortaya konulmaktadır. Bununla birlikte rivayet kullanımındaki çeşitlilik, Kur’an-Sünnet ilişkisinin erken dönem müfessirler tarafından farklı şekillerde yorumlandığını göstermektedir. Çalışma, modern yaklaşımlarda çoğu zaman ihmal edilen tarihsel sürekliliği vurgulayarak klasik rivayet birikiminin güncel tefsir çalışmalarına sağlayabileceği metodolojik imkanları ortaya çıkaracaktır. Böylece araştırma hem tefsir ilmine hem de hadis ilmine dair tartışmalara farklı bir perspektif kazandırmayı hedeflemektedir. Bu yönüyle çalışma, erken dönem rivayet geleneğinin devamlılığını değerlendiren kapsayıcı bir analiz imkanı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Hadis
• Sünnet
• Rivayet
• Gelenek

Kaynakça

1. Arık, A. S. (2021). Tefsir mukaddimeleri bağlamında tefsir-kelâm ilişkisi [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
2. Arslan, Y. (2024). Ebüssuûd Efendi’nin (ö. 982/1574) İrşâdü’l-akli’s-selîm adlı tefsirinde İsrâiliyata yaklaşımı. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8 (1), 1-21.
3. Bağış, M. (2019). Ahkâm ayetlerinin tefsîrinde mezhebe bağlılık (Beydâvî ve Nesefî örneği). Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10 (23), 630-655. https://doi.org/doi:https://doi.org/10.35415/sirnakifd.597175
4. Bayram, A. (2016). Endülüs tefsir kültürünün yorumda yöntem ve yaklaşımlar açısından analizi: Kurtubî tefsiri örneği. The Journal of Academic Social Science Studies, 95-113. https://doi.org/doi:http://dx.doi.org/10.9761/JASSS3480
5. Bayram, A. (2020). Kurtubî’nin Kur’an’ın Sünnet’le tefsir edilmesi yöntemini uygulama biçimi: Müfessirin kullandığı muhtelif araç ve teknikler perspektifinden. İslami İlimler Dergisi, 15 (1), 95-114. https://doi.org/doi:10.34082/islamiilimler.748713
6. Buhârî, E. A. M. b. İ. b. İ. el-Cu’fî el-Cûfî. (t.y.). Sahîh-i Buhârî (Cilt 9). Dâru Tûga en-Necât.
7. Çalgan, M. A. (2021). Kur’an-sünnet bütünlüğü bağlamında kur’an yolu tefsirinde hadis kullanımında görülen problemler. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 25 (3), 1277-1298.
8. Çalışkan Başer, H. M. (t.y.). Mukâtil b. Süleymân’ın tefsir yönteminden hareketle tefsirde rivayet-dirayet ayrımının imkânı üzerine. Artuklu Akademi, 10, 17-29.

9. Çelik, H. & Badem, M. (2022). Kur’an’ı anlamaya katkısı bakımından Kur’an’ın nüzûl ortamı ve nüzûl süreci. İlahiyat Akademi, 83-112. https://doi.org/10.52886/ilak.1182569 Efendioğlu, M. (2008). Rivayet. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 35, ss. 135-137) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Erbaş, M. (2009). İbn Teymiyye’nin selefî tefsir anlayışında rivayet-dirayet ilişkisi üzerine. Marife, 9 (3), 125-139. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344090
11. et-Taberî, E. C. M. b. C. b. Y. el-Âmülî el-Bağdâdî. (t.y.). Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-kurʾân (Cilt 10). Dâru’t-Terbiye ve’t-Türâs.
12. Gürler, K. (2004). Kur’an’ın re’y ile tefsirini yasaklayan rivayetlere eleştirel bir yaklaşım. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3 (5), 17-46.
13. İbn Ebû Hâtim, E. M. A. b. M. b. İ. er-Râzî. (1419). Tefsîrü’l-Kur’âni’l-azîm (Cilt 7, 3. bs.). Mektebetü Nizâr Mustafa Bâz.
14. İbn Kesîr, E.-F. İ. b. Ö. b. K. b. D. b. K. el-Kaysî el-Kureşî. (1420). Tefsîrü’l-Kur’âni’l-azîm (Cilt 1, 2. bs.). Dârü Tıybe li’l-neşr ve’t-tevzî.
15. Karaoğlan, A. (2023). Tefsirlerde rivâyet ve dirâyet ayrımının objektifliği sorunsalı. Umde Dini Tetkikler Dergisi, 6 (1), 1-30.
16. Koç, M. A. (2003). İsnad verileri çerçevesinde erken dönem tefsir faaliyetleri İbn Ebî Hâtim tefsiri örneğinde bir literatür incelemesi. Kitâbiyât Yayınları.
17. Kurtubi, E. A. M. b. A. (1993). El-Cami’li-ahkami’l-Kur’ân (Cilt 10). Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
18. Mukâtil b. Süleymân, E.-H. b. B. el-Ezdî el-Belhî. (2002). Tefsîru mukātil b. Süleymân (Cilt 1). Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
19. Müslim, E.-H. M. b. el-H. b. M. el-Kuşeyri. (1955). Cami’u’s-sahîh. Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye.
20. Özata, H. (2025). Tefsir ilminde kullanılan epistemik araçlar. İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 64 (1), 164-179. https://doi.org/10.29288/ilted.1652144 Özyiğit, M. (2025). Hadislerin Kur’ân tefsirindeki fonksiyonel değeri: Kasik tefsir geleneğinde anlam inşası ve yorumsal katmanlar. Tevilat, 6 (1), 97-125. https://doi.org/10.53352/tevilat.1691286
21. Râzî, E. A. F. M. b. Ö. b. H. (1420). Mefâtîhu’l-gayb (Cilt 3, 3. bs.). Dâru İhyâi’t-Türâs.
22. Semerkandi, E.-L. İ. N. b. M. b. A. b. İ. (t.y.). Bahru’l-ulûm (Cilt 1). Daru’l-fiker.
23. Sevrî, E. A. S. b. S. b. M. (1983). Tefsiru’l-kur’ani’l-azim (Cilt 1). Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
24. Soysaldı, H. M. (2002). Kur’an sünnet ilişkisi. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7, 1-18.
25. Suyûtî, C. A. b. E. B. (2007). İtkân fî ulûmi’l-kur’ân (Cilt 2). Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
26. Şâfiî, M. b. İ. (t.y.). Risâle. Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
27. Türcan, S. (2019). Rivayet tefsiri geleneğinin dönüşümünde ibn kesîr’in yeri. Turkish Academic Research Review - Türk Akademik Araştırmalar Dergisi [TARR], 338-363.
28. Türcan, S. (2021). Rivayet tefsiri geleneğinin dönüşümü (1. bs.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
29. Ünsal, H. (2013). Ebü’l-Hasen el-vâhidî’nin hayatı, eserleri ve tefsir tarihindeki yeri. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13 (1), 135-164.
30. Vâhidî, E.-H. A. b. A. b. M. N. (1430). Tefsîrü’l-basît (Cilt 2). Imedetü’l-bahsi’l-ilmî.
31. Xhaferı, R. (2024). Qur’anıc exegesis, sources and methodology in zamakhsharı’s “al-kashshaaf” tafsır. International Journal of Humanities Social Science and Management, 4 (4), 1166-1169.