The Distinction Between Makâsid and Vesâil in the Makâsid Thought of Izzeddin B. Abdüsselam and Examples from Fürû Fiqh

Öz

Just as there is a purpose in the creation of the universe and humankind, the establishment of legal rulings also embodies a purpose. The concept of maqasid, which strives to identify this purpose through specific principles, is of utmost importance in determining the legal rulings of Islamic practice and the underlying objectives upon which these rulings are based. The concept of maqasid occupies an important place in Islamic law in terms of reaching rulings, and from the perspective of the science of maqasid, Izzeddin b. Abdüsselam, one of the important jurists of the Shafi'i school of thought, is one of the founders and important figures of this science. Although the subject of maqasid had been addressed before him, it was first classified in detail by Izzeddin b. Abdüsselam. The subject of maqasid, which had previously been evaluated within the scope of determining the causes of rulings through a ta'lil reading or within the conceptual field of the maslahat argument, began to take shape with the observations and thoughts of Izzeddin b. Abdüsselam and to be addressed as an independent subject in fiqh. Izzeddin b. Abdüsselam's explanations on the subject of maqasid were not systematic and were in the process of maturing. After Izzeddin b. Abdüsselam, the subject of maqasid became systematic with his student Karâfî. In his thinking on maqasid, Karāfī approached universal principles from a maqasid-oriented perspective. Although the concept of maqasid became more systematic and mature in Karāfī's work through universal principles, the foundation for this systematisation was laid by Izzeddin b. Abdisselam's interpretation and classification of maqasid. Izzeddin b. Abdüsselam attempted to systematise the concept of maqasid through the distinction between maqasid and means, and in presenting this systematisation, he approached the issue primarily from a practical perspective. Without engaging in theoretical debates, he evaluated the theory of maqasid within the context of branches rather than principles. In this respect, Izzeddin b. Abdüsselam's approach to the subject differs from that of other authors who have expressed views and interpretations on maqasid. He developed his thoughts on maqasid al-sharia through issues he addressed in furû fiqh and evaluated the distinction between maqasid and means within the examples he addressed in furû fiqh. Therefore, in order to analyse Izzeddin b. Abdüsselam's concept of maqasid, it is necessary to examine the issues he cites as examples within fiqh. In order to understand his concept of maqasid and to be able to act appropriately in the process of ruling based on maqasid through the distinction between maqasid and means, the system presented by Izzeddin b. Abdüsselam must be examined holistically, and his classification and the issues of furû, which are examples of this classification reflected in practice, must be presented. While there are studies in the literature examining Izzeddin b. Abdüsselam's views on kavâid-i külliye, ijtihad, and maslahat delili, this article presents Izzeddin b. Abdüsselam's understanding of maqasid through the distinction between maqasid and means, a method that reveals the subtleties of the maqasid discourse. Thus, we believe that the concept of maqasid will provide a theoretical contribution to ensuring the applicability of rulings for all times, and that the examples from furû fiqh provided while addressing the subject will also offer a practical contribution to understanding the issue. In this study, in order to access Izzeddin b. Abdüsselam's classification of maqasid thought and the examples he gives from fiqh, reference has been made to the work Kavâidü'l-ahkâm fi mesâlihi'l-enam, which is one of the most important source works in this field and the first work in which the classification of maqasid thought was made. Following the examination, we will discuss Izzeddin b. Abdüsselam's understanding of the concept of maqasid, how maqasid are determined, worldly and otherworldly objectives and interests, human actions and the classification of these actions based on the maqasid defined by religion, the causal link between objectives and rulings, whether this causal link can or cannot be established with actions and the rulings related to these actions, the means that lead to makasid and what these means are, the relationship between makasid and means, the conflict between maslahat and mefsedet and how to act in the event of such a conflict, When the concept of objectives is considered holistically, using examples from the branches of Islamic jurisprudence on topics such as objective evaluation and grading, the order of priority and arrangement of actions, it is concluded that the concept of objectives is shaped through the distinction between objectives and means.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Objectives
• Causality
• Means

İzzeddin B. Abdüsselam’ın Makâsidî Düşüncesinde Makâsıd / Vesâil Ayrımı ve Fürû Fıkıhtan Örnekleri

Öz

Kâinatın ve insanoğlunun yaratılmasında bir amaç olduğu gibi hükümlerin vaz’ edilişi de bir gayeyi barındırmaktadır. Bu gayeyi belirli ilkeler ile tespit edebilme gayreti içerisinde olan makâsıd düşüncesi; şer’i ameli hükümleri ve bu hükümlerin üzerine bina edildiği gayeleri belirleme açısından son derece önemlidir. İslam hukuku açısından hükümlere ulaşmak için makâsıd düşüncesi önemli bir yere sahip olduğu gibi makâsıd ilmi açısından da Şâfiî mezhebinin önemli fakihlerinden biri olan İzzeddin b. Abdüsselam, bu ilmin kurucu ve önemli isimlerindendir. Makâsıd konusu kendisinden önce ele alınmış olsa da bu konu ilk olarak İzzeddin b. Abdüsselam tarafından detaylı bir şekilde tasnif edilmiştir. Kendisinden önce ta’lilî bir okuma ile hükümlerin illetlerini belirleme kapsamında ya da maslahat delilinin kavram alanı içerisinde değerlendirilen makâsıd konusu İzzeddin b. Abdüsselam’ın tespit ve düşünceleri ile şekillenmeye ve fıkıhta müstakil bir konu olarak ele alınmaya başlanmıştır. İzzeddin b. Abdüsselam’ın makâsıd konusundaki açıklamaları sistematik bir halde olmayıp makâsıd düşüncesinin olgunlaşma sürecindedir. İzzeddin b. Abdüsselam’dan sonra öğrencisi Karâfî ile makâsıd konusu sistematik bir hale gelmiştir. Karâfî, makâsıd düşüncesinde, küllî kaideleri makâsıd odaklı ele almıştır. Makâsıd düşüncesi Karâfî’de küllî kaideler üzerinden daha sistematik ve olgunlaşmış bir hale gelse de bu sistematiğin oluşmasının alt zemini İzzeddin b. Abdisselam’ın makâsıd yorumuna ve tasnifine dayanmaktadır. İzzeddin b. Abdisselam’ın tasnifi makâsıd düşüncesinin gelişim seyri ve olgunlaşma sürecini anlamak açısından önemlidir. Makâsıd düşüncesinin olgunlaşma sürecindeki aşamaları, makâsidî yorumun hangi saiklerle nasıl bir tasnife uğramış olduğu tespit edilerek bu düşüncenin temel yapı taşları anlaşılmalı ve makâsıd üzerinden hükme ulaşma süreçlerinde doğru bir şekilde yansıtılmalıdır. İzzeddin b. Abdüsselam makâsıd düşüncesini sadece maslahat delili üzerinden şekillendirmemiştir. Makâsıd düşüncesini makâsıd ve vesâil olarak belirlediği genel tasnifi üzerinden belirlermiştir. İzzeddin b. Abdüsselam makâsıd düşüncesini makâsıd ve vesâil ayrımı üzerinden sistematize etmeye çalışmış ve bu sistematiğini ortaya koyarken daha çok pratiği üzerinden meseleye yaklaşmıştır. Teorik tartışmalara girmeden makâsıd teorisini usulden ziyade fürû konuları içerisinde değerlendirmiştir. Bu yönüyle İzzeddin b. Abdüsselam makâsıda dair diğer görüş ve yorumları olan müelliflerden konuyu inceleyiş tarzıyla farklıdır. Makâsıdü’ş-şeria hakkındaki düşüncelerini fürû fıkıhtan ele aldığı meseleler üzerinden olgunlaştırmış ve makâsıd ve vesâil ayrımını fürû fıkıhtan ele aldığı örnekler içerisinde değerlendirmiştir. O halde İzzeddin b. Abdüsselam’ın makâsıd düşüncesini tahlil edebilmek için fürû fıkh içerisinde yer alan örnek verdiği meseleleri incelemek gerekmektedir. Onun makâsıd düşüncesinin anlaşılması, makâsıd ve vesâil ayrımı üzerinden makâsıd eksenli hüküm verme süreçlerinde isabetli davranabilmek için İzzeddin b. Abdüsselam’ın ortaya koyduğu sistem bütüncül bir şekilde incelenmeli, tasnifi ve bu tasnifinin pratiğe yansıyan örnekleri olan fürû meseleleri ortaya konulmalıdır. Literatürde İzzeddin b. Abdüsselam’ın kavâid-i külliye, ictihad ve maslahat delili hakkındaki görüşlerini inceleyen çalışmalar olmakla birlikte bu makalede makâsıd söyleminin inceliklerini ortaya koyan bir yöntem olan İzzeddin b. Abdüsselam’ın makâsıd anlayışı makâsıd / vesâil ayrımı üzerinden ortaya konulmuştur. Böylece makâsidî düşüncenin ahkamın uygulanabilirliğinin sağlanmasına teorik bir katkı sağlayacağı gibi konuyu ele alırken verilen fürû fıkıhtan örnekler de meselenin anlaşılmasına pratikte bir katkı sunacağı kanaatindeyiz. Bu çalışmada İzzeddin b. Abdüsselam’ın makâsıd düşüncesinin tasnifine ve fürû fıkıhtan verdiği örneklere ulaşmak için bu alandaki en önemli kaynak eserlerden olan ve makâsıd düşüncesinin tasnifinin yapıldığı ilk eser olan Kavâidü’l-ahkâm fi mesâlihi’l-enam adlı eserine mürâcaat edilmiştir. İncelemenin ardından İzzeddin b. Abdüsselam’ın, makâsıd kavramının anlam sahası, makâsıdın nasıl tespit edileceği, dünyaya yönelik maksadlar ve ahirete yönelik maksad ve maslahatlar, dinin belirlediği makâsıd üzerinden insanların fiilleri ve bu fiillerin taksimi, maksadlar ve hükümler arasındaki illiyyet bağı, bu illiyyet bağının tespit edilebileceği ya da edilemeyeceği ameller ile bu amellere müteallik olan hükümler, makâsıda ulaştıran vesâil ve bu vesâilin ne olduğu, makâsıd ile vesâil arasındaki ilişki, maslahat-mefsedet çatışması ve bu çatışma halinde nasıl hareket edileceği, makâsıdî bir değerlendirme ve derecelendirme ile amellerin öncelik sırası ve tertibi gibi konular üzerinden fürû fıkıhtan verdiği örnekler ile makâsıd düşüncesi bütüncül olarak ele alındığında makâsıd ve vesâil ayrımı üzerinden makâsıd düşüncesini şekillendirdiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Makâsıd
• İlliyyet
• Vesâil

Kaynakça

1. Algül, Adnan. “Kavâid İlmi ve İzzüddin B. Abdüsselam’ın Kavaid İlmine Etkisi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 3/4 (Haziran 2016), 43-67.
2. Boynukalın, Ertuğrul. “Makāsıdü’ş-Şerîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/423-427. Ankara: TDV Yayınları. 2003.
3. Çeker Orhan. Fıkıh Dersleri. Konya: Ensar Yayıncılık, 2011.
4. Duman, Soner. “İzzeddin Bin Abdüsselâm’ın el-Kavâidü’l-Kübrâ Adlı Eserinde İctihadın Anlamı, Kapsamı ve Sonuçları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 14 (2009), 157-184.
5. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Yayınları. 2019.
6. Erdoğan, Mehmet. İslam Hukukunda Ahkamın Değişmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları. 2014.
7. Fâsi, Allâl. Megâsıdi’ş-şeriati’l-İslamiyyeti ve mekârimüha. Dâru’l Garbi’l-İslami. 1991
8. Gazzâli, Ebu Hamid Muhammed b. Muhammed, el-Mustasfa. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l- İlmiyye.1993.

9. Gazzâlî, Ebu Hamid. İhyâu ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru'l-ma'rife. 1982.
10. Haçkalı, Abdurrahman. İzzuddin b. Abdisselam’da Maslahat Nazariyesi. On Dokuz Mayıs Üniversitesi, Doktora Tezi 1999.
11. İbn Abdisselam, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Ebi’l-Kâsım es-Sülemî ed-Dımaşkî. Kavâ’idı’l-ahkâm fî mesâlihi’l-enâm (el-kavâidü’l-kübrâ). Tahkik: Nezih Hammad, Osman Dumeyriyye. Dımeşk: Dar’ul-Kalem, 2000.
12. İbn Kayyım, el-Cevziyye Şemsuddin Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb. İ’lâmu’l-muvakkı’in an Rabbi’l-alemin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye. 1991.
13. İbn Kayyım, el-Cevziyye, Şemsuddin Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb. Miftâhu dâru’s-saâde, Beyrut: Daru’l Kütübi’l İlmiyye. 1971.
14. İbn Kudâme, Muvaffakuddin, Ravzatün-nazır. Müessesetü Reyyan. 2002.
15. İbn Teymiyye, Takiyyüddin Ahmed. Mecmûu’l-fetâva. Medine: Mecma’ el- Melik Fahd. 2004.
16. Karaman, Hayrettin. İslam Hukuk Tarihi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
17. Şâfiî, Muhammed b. İdris. er-Risâle. Mısır: Mektebetü Halebi, 1938.
18. Şatibî, Ebu İshak. el-Muvâfakât fi usuli’l-ahkâm. Daru İbn Affan. 1997.
19. Şelebi, Mustafa. Ta’lilül Ahkam. Kahire: Matbaatü Ezher. 1947.
20. Tufi, Necmeddin. Et-Tayin fi şerhil Erbain. Beyrut: Müeesesetü'r-Reyyan. 1998.
21. Subkî, Taceddin. Tabakâtu’ş-şafiyyeti’l-kübra, thk. Muhammed Tanahi (nşr. Hicr Tabaat ven-Neşr, h.1413, 2. Basım).
22. Yaka, Zeki, Tortop, Nureddin. “Karâfî’nin Makâsıd Görüşlerinin Dayandığı Temeller”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 45/2 (Aralık 2020), 102-118.
23. Yaman, Ahmet. Makasıd ve İctihad. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları. 2017.
24. Yaran, Rahmi, “Cüveyni'den İbn Abdüsselam’a Makâsıd Maslahat Söylemi”, Ekev Akademi Dergisi. 28 (2006). 191-214.
25. Zuhaylî, Muhammed. İzz b. Abdusselâm. Dar’ul-Kalem Dımeşk. 1992.