HMK MADDE 17’DE ARANAN TACİR OLMA ŞARTININ MİLLETLERARASI YETKİ ANLAŞMALARI BAKIMINDAN UYGULANMASI

Öz

Türk hukukunda milletlerarası yetki anlaşmasına dair tek düzenleme Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un (MÖHUK) 47. maddesinde bulunmaktadır. Söz konusu madde milletlerarası yetki anlaşması ile yabancı devlet mahkemelerinin yetkilendirilmesini düzenlerken Türk mahkemelerinin yetkilendirilmesine ilişkin bir düzenleme içermemektedir. Bu sebeple Türk mahkemelerini yetkilendiren milletlerarası yetki anlaşmaları kanuni dayanağını, MÖHUK m.40’ın atfı ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 17 ve 18. maddelerinde bulmaktadır. Böylelikle yerel yetki anlaşmaları ve Türk mahkemelerini yetkilendiren milletlerarası yetki anlaşmaları aynı kanun hükümlerine tabi olmaktadır. Bu sonuç aynı zamanda bir milletlerarası yetki anlaşması ile yabancı devlet mahkemelerini yetkilendiren taraflarda tacir yahut kamu tüzel kişisi olma şartı aranmazken; Türk mahkemelerini yetkilendiren taraflarda tacir yahut kamu tüzel kişisi olma şartının aranacağı anlamına gelmektedir. Bu durum birçok problemi beraberinde getirmekte ve adil olmayan birtakım sonuçlara yol açmaktadır. Çalışmamızda yerel yetki anlaşmalarının tarafları bakımından aranan tacir olma şartının milletlerarası yetki anlaşmaları bakımından uygulanması ile oluşan problemler ortaya çıkış sebepleri ile gözler önüne serilmeye çalışılacak ve ardından da bu problemlere yönelik çözüm önerileri sunulmaya gayret edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Tacir Olma Şartı
• Milletlerarası Yetki Anlaşması
• Yetki Sözleşmesi
• Tacir Sıfatına Uygulanacak Hukuk
• Tacir

THE APPLICATION OF THE REQUIREMENT OF BEING A MERCHANT UNDER ARTICLE 17 OF THE TURKISH CODE OF CIVIL PROCEDURE IN TERMS OF INTERNATIONAL JURISDICTION AGREEMENTS

Öz

The only regulation in Turkish law regarding international jurisdiction agreements is found in Article 47 of the Law on Private International Law and Procedural Law (MÖHUK). While the said article regulates the authorization of foreign state courts through international jurisdiction agreements, it does not contain a regulation regarding the authorization of Turkish courts. For this reason, international jurisdiction agreements authorising Turkish courts find their legal basis in Articles 17 and 18 of the Code of Civil Procedure (HMK) by reference to Article 40 of the MÖHUK. Thus, local jurisdiction agreements and international jurisdiction agreements authorising Turkish courts are subject to the same legal provisions. This result also means that while the parties authorizing foreign state courts with an international jurisdiction agreement are not required to be merchants or public legal entities, the parties authorizing Turkish courts will be required to be merchants or public legal entities. This situation brings with it many problems and leads to some unfair results. In our study, we will try to reveal the problems that arise with the application of the condition of being a merchant, which is sought for the parties of the local jurisdiction agreements, in terms of international jurisdiction agreements, and then we will try to present solution suggestions for these problems.

Anahtar Kelimeler

• The Condition of Being a Merchant
• International Jurisdiction Agreement
• Jurisdiction Agreement
• The Law Applicable to the Title of Merchant
• The Merchant

Kaynakça

1. Alangoya, Yavuz. Medeni Usulün Amacı ve Sosyal Karakteri Açısından Hukuk Muhakemeleri Kanunu Tasarısı’nın Bazı Hükümlerinin Değerlendirilmesi. ‘Medeni Usul ve İcra-İflas Hukukçuları Toplantısı V’. Ankara: Türkiye Barolar Birliği, 2006.
2. Arkan, Sabih. Ticari İşletme Hukuku. Ankara: Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, 2024.
3. Aşık, İbrahim. ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Yetki Sözleşmesi’, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S.97 (2011): s.11-48.
4. Avşar, Melis. Milletlerarası Usul Hukukunda Mahkemelerin Yetkisinin Belirlenmesinde Tarafların İrade Serbestisi. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
5. Bahtiyar, Mehmet. Ticari İşletme Hukuku. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2023.
6. Belgin Güneş, Derya. “Yetki Sözleşmeleri” İstanbul Barosu Dergisi, C:86, S.5 (2012): 197-221.
7. Bilgeç, Hakan. “Yetki Sözleşmesinin Ticaret Hukuku Perspektifinden Değerlendirilmesi” Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C:25, S.3 (2021): 39-68.
8. Budak, Ali Cem. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Yetki Sözleşmesi” Medeni Usul ve İcra İflas Hukuku Dergisi, C:8, S.21 (2012/1): 1-25.

9. Bolayır, Nur. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Yetki Sözleşmeleri” İstanbul Barosu Dergisi, C:85, S.5 (2011): 131-147.
10. Boran Güneysu, Nilüfer. “Bir Karar Işığında Yetki Sözleşmesine Bakış” Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C:16, Özel Sayı (Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan), (2014): 1067-1089.
11. Can, Ozan. “6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Yetki Sözleşmesinin Tarafı Olarak Tacir” Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, C:28, S.3 (2012): 237-263.
12. Çelikel, Aysel, Erdem, Bahadır. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2024.)
13. Demirkol, Berk. Milletlerarası Yetki Anlaşmaları. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2018.
14. Doğan, Vahit, Yılmaz, Alper Çağrı, Ayhan İzmirli, Lale. Milletlerarası Özel Hukuk. Ankara: Savaş Yayınevi, 2024.
15. Duran, Osman. ‘Tarafların ifa yeri anlaşması yaparak Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Yetki Sözleşmesine İlişkin Hükümlerini Dolanmaları’ (2023) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C:27, S.1 (2023): 37-68.
16. İrge Erdoğan, Burcu. Milletlerarası Usul Hukukunda Yetki Anlaşmaları. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
17. Karslı Abdurrahim. Medeni Muhakeme Hukuku. İstanbul: Alternatif Yayıncılık, 2024.
18. Özdemir Kocasakal, Hatice. ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki Yetki Sözleşmesine İlişkin Hükümlerin Yabancılık Unsuru Taşıyan Uyuşmazlıklar Açısından Uygulanmasının Yerinde Olup Olmadığının Değerlendirilmesi’. In Sibel Özel, Mustafa Erkan and H.Selin Pürselim (eds), MÖHUK’ta Reform. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2023.
19. Meraklı Yayla, Deniz. ‘Yabancılık Unsuru Taşıyan Uyuşmazlıklarda Yetki Sözleşmesinin Tarafları ve HMK m.17 Kapsamındaki Yetki Sözleşmesinin Üçüncü Kişilere Teşmili’ Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C:16, Özel Sayı (Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan) (2014): 1987-2013.
20. Özel, Sibel, Erkan, Mustafa, Pürselim, Hatice Selin, Karaca, Hüseyin Akif. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2022.
21. Özgenç, Zeynep. ‘Brüksel 1 Bis Tüzüğü Uyarınca Yetki Anlaşmalarının Geçerliliği’ Public and Private International Law Bulletin, C:37, S.2 (2017): 641-669.
22. Pekcanıtez, Hakan, Atalay, Oğuz, Özekes, Muhammet. Medeni Usul Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2023.
23. Poroy, Reha, Yasaman Hamdi, Ticari İşletme Hukuku, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
24. Sargın, Fügen. Türk Milletlerarası Usul Hukuku. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2024.
25. Süral, Ceyda. ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisine Etkisi’ Türkiye Barolar Birliği Dergisi, C:26, S.100 (2012): 167-216.
26. Şanlı, Cemal, Esen, Emre, Ataman-Figanmeşe. İnci. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2024.
27. Şanlı, Cemal. Uluslararası Ticari Akitlerin Hazırlanması ve Uyuşmazlıkların Çözüm Yolları. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2023.
28. Şener, Oruç Hami. Ticari Uyuşmazlıklarda Ticaret Mahkemelerinin Görev Alanı ve Yetki Sözleşmesi. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2021.
29. Tanrıver, Süha. ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu Bağlamında Akdedilen Yetki Sözleşmeleri Üzerine Bazı Düşünceler’ (2014) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C:16, Özel Sayı (Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan) (2014): 459-468.
30. Taş Korkmaz, Hülya. ‘6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Görev, Yetki ve Yargı Yeri Belirlenmesine İlişkin Hükümlerinin Değerlendirilmesi’ (2013) Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, C:8, Özel Sayı (2013): 1753-1818.
31. Tekinalp, Güloren. Milletlerarası Özel Hukuk (Bağlama ve Usul Hukuku Kuralları). İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2020.
32. Umar, Bilge. Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2014.
33. Ülgen, Hüseyin, Helvacı, Mehmet, Kendigelen, Abuzer, Kaya, Arslan, Nomer Ertan, Füsun. Ticari İşletme Hukuku. İstanbul: 12 Levha Yayıncılık, 2015.
34. https://www.lexpera.com.tr/ictihat/yargitay/11-hukuk-dairesi-e-2014-6547-k-2014- 9040-t-12-5-2014 (Erişim Tarihi: 20.05.2025)
35. h t t p s : / / w w w 5 . t b m m . g o v. t r / t u t a n a k l a r / T U TA N A K / T B M M / d 2 3 / c 0 8 9 / tbmm23089050ss0393.pdf (Erişim Tarihi: 19.05.2025)
36. https://www.lexpera.com.tr/ictihat/yargitay/hukuk-genel-kurulu-e-2019-177-k-2022- 676-t-18-5-2022 (Erişim Tarihi: 20.05.2025)
37. https://www.lexpera.com.tr/ictihat/yargitay/12-hukuk-dairesi-e-2024-170-k-2024- 5198-t-22-5-2024 (Erişim Tarihi: 20.05.2025)
38. https://www.gesetze-im-internet.de/zpo/index.html#BJNR005330950BJNE150200301 (Erişim Tarihi: 17.05.2025)
39. https://www.fedlex.admin.ch/eli/cc/2010/262/en (Erişim Tarihi: 17.05.2025)
40. https://french-business-law.com/french-legislation/legitext000006070716-french-codeof- civil-procedure/page/5/ (Erişim Tarihi: 17.05.2025)
41. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/1215/oj/eng (Erişim Tarihi: 17.05.2025)