TÜRK VE ALMAN HUKUKUNDA SENDİKALARIN BAĞIMSIZLIĞI

Öz

Sendikaların bağımsızlığı, demokratik toplum düzeninin, sendika özgürlüğünün ve toplu pazarlık sisteminin en temel ilkelerinden biridir. Bu ilke, sendikaların yönetim ve karar süreçlerinde devletin, siyasi partilerin, sosyal karşıtlarının veya herhangi bir dış gücün etkisi altında kalmadan, üyelerinin menfaatlerini özgür biçimde savunabilmesini ifade eder. Öte yandan bağımsızlık, yalnızca işleyişte değil, kuruluş aşaması dahil sendikal yaşamın tüm aşamalarında varlığı aranan bir ilkedir. Bu çerçevede, hangi aşamada olursa olsun sendikaların bağımsızlığı ilkesinin ihlali, sendika özgürlüğünün özüne yönelen bir müdahale olarak da değerlendirilir. Konu, Türk ve Alman hukuk sistemlerinde benzer biçimde değerlendirilmekle birlikte, tarihsel ve yapısal farklılıklar nedeniyle birbirlerinden belirli yönlerde ayrılan yaklaşımlarla ele alınmaktadır. Türk hukukunda sendikaların bağımsızlığı, esasen 6356 sayılı Kanun ile güvence altına alınmış olup sendikaların ekonomik ve örgütsel bağımsızlıklarının ve dolayısıyla özerk sendikal yapının korunması hedeflenmiştir. Bunun temel amacı, sendikaların; kamu otoritesi, işveren baskısı ya da benzeri harici tesirden uzak biçimde üyelerinin çıkarlarını koruyabilmesidir. Bununla birlikte, Türk hukukunda sendika-siyaset ilişkisi de hassas bir dengeye sahip kılınmaya çalışılmakta, sendikalara, çalışma ilişkileriyle sınırlı olacak şekilde siyasi faaliyette bulunma serbestisi tanınmaktadır. Ancak bu durumun da bağımsızlık ilkesi bağlamında ele alınması ve söz konusu ilişkinin sendikal bağımsızlığa etkisi değerlendirilmelidir. Alman hukukunda ise sendikal bağımsızlık, toplu iş sözleşmesi yapabilme ehliyetinin önemli şartlarından biri olarak kabul edilmekte olup sendikaların hem devletten hem de diğer toplumsal güç odaklarından bağımsız olması beklenmektedir. Öte yandan her iki sistemde de sendikal saflık, işçi ve işveren tarafların birbirlerinden yapısal olarak ayrılmalarını şart koşar. Ancak hem bağımsızlık hem de sendikal saflık, özellikle Türk hukukuna kıyasla daha esnek bir biçimde ele alınmakta, işlevsel özerklik ön planda tutulmaktadır. Sendikal örgütlerin özellikle devlete, siyasi partilere ve sosyal karşıtlarına karşı bağımsızlıkları çerçevesinde ele alınan bu çalışmada hem Türk hem de Alman hukuku bakımından ulaşılan ortak sonuç, sendikaların bağımsızlığının, yalnızca yasal güvencelerle değil, sendikal bilinç ve demokratik kültürle desteklenmesi gerektiği yönündedir.

Anahtar Kelimeler

• Sendika
• İşçi Sendikası
• Bağımsızlık İlkesi
• Sendikal Saflık
• Sendikalar Hukuku

THE INDEPENDENCE OF UNIONS IN TURKISH AND GERMAN LAW

Öz

The independence of unions is one of the fundamental principles of the democratic social order, freedom of associations, and the collective bargaining system. This principle signifies that unions can freely defend the interests of their members without being subjected to the influence of the state, political parties, social counterparts, or any external authority in their management and decision-making processes. On the other hand, independence is not only required in the operational sphere but is also a condition to be maintained at every stage of union life, including the establishment phase. In this context, a violation of the principle of independence, at any stage, is regarded as an interference with the very essence of freedom of association. Although the subject is addressed in a similar manner in the Turkish and German legal systems, it is approached with certain differences due to historical and structural distinctions. In Turkish law, the independence of unions is primarily guaranteed under Law No. 6356, which aims to preserve the economic and organizational independence of unions and, consequently, the autonomous structure of unions. The main purpose of this is to ensure that trade unions are able to protect the interests of their members free from public authority, employer pressure, or any similar external influence. Furthermore, Turkish law seeks to maintain a delicate balance in the relationship between unions and politics, granting unions the freedom to engage in political activities only to the extent that they relate to labour relations. However, this situation should also be examined within the context of the principle of independence, and the impact of this relationship on independence of union should be assessed. In German law, the independence of unions is regarded as one of the essential prerequisites for the capacity to conclude collective agreements, and unions are expected to remain independent from both the state and other social power groups. On the other hand, in both systems, the principle of “union purity” requires the structural separation between the employee and employer sides. However, both independence and union purity are treated in a more flexible manner, particularly compared to Turkish law, with functional autonomy being prioritized. Ultimately, this study, which focuses on the independence of unions from the state, political parties, and their social counterparts, reaches a common conclusion under both Turkish and German law: independence of unions must be supported not only through legal guarantees but also by the union consciousness and democratic culture.

Anahtar Kelimeler

• Union
• Trade Union
• Principle of Independence
• Union Purity
• Trade Union Law

Kaynakça

1. Aktay, Nizamettin ve Özdemir Ertürk, Olgu. Toplu İş Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
2. Akyiğit, Ercan. Toplu İş Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık 2024.
3. Arıcı, Kadir. Türk İş Hukuku-II Toplu İş İlişkileri Hukuku. Ankara: Gazi Kitabevi, 2022.
4. Aydın, Mesut. “Sendika İçi Demokrasinin Sağlanmasında 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanununun Yeri”, İş ve Hayat, 2, S. 9 (2016): 9-58.
5. Başbuğ, Aydın ve Yücel Bodur, Mehtap. İş Hukuku - Çalışanların Hakları ve Sorunları. İstanbul: Beta Yayınları, 2021.
6. Baybora, Dilek. “Sendikaların Siyasi Faaliyetlerinin Yasal Çerçevesi”, Kamu-İş, 7, S. 2 (2003): 2-15.
7. Boecken, Winfried, Düwell, Franz, Diller, Martin ve Hanau, Hans, editör. Gesamtes Arbeitsrecht. Baden-Baden: Nomos, 2023.
8. Çeçen, Anıl. Sendikalizm. Ankara: Şafak Matbaası, 1970.

9. Çelik, İrem. “Uluslararası Sözleşmeler ve Türk İş Hukuku Açısından Emeklilerin Sendika Hakkı”, İstanbul Gedik Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2, S. 1 (2021): 51-48.
10. Çelik, Nuri, Caniklioğlu, Nurşen, Canbolat, Talat ve Özkaraca, Ercüment. İş Hukuku Dersleri. İstanbul: Beta Yayınları, 2023.
11. Çöldemli, Ali. Sendikaların Kuruluşu ve Organları. Ankara: Adalet Yayınevi, 2016.
12. Däubler, Wolfgang, editör. Kommentar zum Tarifvertragsgesetz. Baden-Baden: Nomos, 2022.
13. Ekin, Ali. Sendikal Kuruluşların İşleyişi ve Denetim. Ankara: Adalet Yayınevi, 2019.
14. Ekmekçi, Ömer ve Yiğit, Esra. Toplu İş Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2025. Erdoğan, Canan. “Emeklilerin Sendika Hakkı”, Prof. Dr. Baki Kuru Anısına Armağan, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2025.
15. Eyrenci, Öner, Taşkent, Savaş, Ulucan, Devrim ve Baskan, Esra. İş Hukuku. İstanbul: Beta Yayınları, 2024.
16. Frank, Caroline. Der Gewerkschaftsbegriff des MitbestG im Lichte der Koalitionsfreiheit. Berlin: Duncker & Humblot, 2023.
17. Freedom of Association - Digest of Decisions and Principles of the Freedom of Association Committee of the Governing Body of the ILO, (Geneva: International Labour Office. Freedom of Association, 2006).
18. Göktaş, Seracettin ve Yılmaz, Gökhan. 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Şerhi (Açıklamalı - Gerekçeli - İçtihatlı). Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
19. Grobys, Isabella ve Panzer-Heemeier, Andrea. StichowortKommentar Arbeitsrecht. Baden- Baden: Nomos, 2024.
20. Henssler, Martin, Willemsen, Heinz Josef ve Kalb, Heinz-Jürgen, editör. Arbeitsrecht Kommentar. Köln: Dr. Otto Schmidt. 2020.
21. Hromadka, Wolfgang ve Maschmann, Frank. Arbeitsrecht Band 2 Kollektivarbeitsrecht + Arbeitsstreitigkeiten. Berlin: Springer, 2020.
22. Huber, Peter M. ve Voßkuhle, Andreas, editör. Grundgesetz Kommentar. München: C.H.BECK, 2024.
23. Junker, Abbo, editör. Schriften zum Arbeitsrecht und Wirtschaftsrecht. Berlin: Peter Lang, 2015.
24. Junker, Abbo. Grundkurs Arbeitsrecht. München: C.H.BECK, 2024.
25. Kamanabrou, Sudabeh. Arbeitsrecht. Tübingen: Mohr Siebeck, 2023.
26. Karaç, Serkan Taylan. Sendikalar Hukukuna Yön Veren İlkeler. Ankara: Adalet Yayınevi, 2025.
27. Kempen, Otto Ernst ve Zachert, Ulrich, editör. Tarifvertragsgesetz, Kommentar für die Praxis. Frankfurt am Main: Bund Verlag, 2014.
28. Kiel, Heinrich, Lunk, Stefan ve Oetker, Hartmut, editör. Münchener Handbuch zum Arbeitsrecht Band. 3: Kollektives Arbeitsrecht I. München: C.H.BECK, 2022.
29. Löwisch, Manfred ve Rieble, Volker. Tarifvertragsgesetz Kommentar. München: Franz Vahlen, 2017.
30. Löwisch, Manfred, Caspers, Georg ve Klumpp, Steffen. Arbeitsrecht. München: Franz Vahlen, 2019.
31. Mahiroğulları, Adnan. “Türkiye’de Sendika-Siyaset İlişkisi”, Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, S. 46 (2003): 1-27.
32. Moll, Wilhelm, editör. Münchener Anwalts Handbuch Arbeitsrecht. München: C.H.BECK, 2021.
33. Müller-Glöge, Rudi, Preis, Ulrich, Gallner, Inken ve Schmidt, Ingrid, editör. Erfurter Kommentar zum Arbeitsrecht. München: C.H.BECK, 2024.
34. Narmanlıoğlu, Ünal. İş Hukuku II Toplu İş İlişkileri. İstanbul: Beta Yayınları, 2016.
35. Preis, Ulrich ve Greiner, Stefan. Arbeitsrecht - Kollektivarbeitsrecht Lehrbuch für Studium und Praxis. Köln: Verlag Dr. Otto-Schmidt, 2024.
36. Rieble, Volker. Arbeitsmarkt und Wettbewerb: Der Schutz von Vertrags- und Wettbewerbsfreiheit im Arbeitsrecht. Berlin - Heidelberg: Springer Verlag, 1996.
37. Rolfs, Christian, Giesen, Richard, Meßling, Miriam ve Udsching, Peter, editör. BeckOK Arbeitsrecht. München: C.H.BECK, 2024.
38. Schaub, Günter, editör. Arbeitsrechts-Handbuch. München: C.H.BECK, 2023.
39. Stern, Klaus, Sodan, Helge ve Möstl, Markus. Das Staatsrecht der Bundesrepublik Deutschland im europäischen Staatenverbund. München: C.H.BECK, 2022.
40. Stoppelmann, David. Tariffähigkeit und Tarifzuständigkeit von Arbeitgeberverbänden. Berlin: Duncker & Humblot, 2015.
41. Sur, Melda. İş Hukuku Toplu İlişkiler. Ankara: Turhan Kitabevi, 2025.
42. Sümer, Haluk Hadi. İş Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
43. Süral, Nurhan. “Güçlü Sendikacılığın Sağlanmasında İşkolu Sendikacılığı İlkesi”, Kamuİş İş Hukuku ve İktisat Dergisi, 3, S. 4 (1994): 45-80.
44. Şahlanan, Fevzi. Toplu İş Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2020.
45. Thüsing, Gregor ve Hütter, Gisela. “Gegnerunabhängigkeit als Voraussetzung der Tariffähigkeit auf der Arbeitgeberseite?”, Recht der Arbeit (RdA), 71, S. 3 (2018): 129-137.
46. Tuncay, A. Can, Savaş Kutsal, Burcu ve Bozkurt Gümrükçüoğlu, Yeliz. Toplu İş Hukuku. İstanbul: Beta Yayınları, 2023.
47. Tuncay, A. Can. “Bir İstinaf Kararı Üzerine Sendikal Faaliyetler”, Legal İSGHD, 14, S. 56 (2017): 1839-1878.
48. Uşan, M. Fatih. İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
49. Wiedemann, Herbert editör. Tarifvertragsgesetz: mit Durchführungs- und Nebenvorschriften. München: C.H.BECK, 2019.
50. Yamakoğlu, Efe. “Sendikaların Siyasi Faaliyetleri ve Sınırlamalar: 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile Uluslararası Sözleşmeler Çerçevesinde Bir Değerlendirme”, Çalışma ve Toplum, 3, S. 62 (2019): 1853-1876.
51. Yayvak, İrem. “6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’na Göre İşkolu Esasına Göre Sendikalaşma”, Legal İSGHD, 11, S. 42 (2014): 41-95.