YABANCI ŞİRKETLERİN TÜRKİYE’DE ŞUBE AÇMASINA İLİŞKİN BAZI DEĞERLENDİRMELER

Öz

Günümüzde şirketler, faaliyetlerini artık yalnızca kendi ülkeleriyle sınırlı tutmamakta; ekonomik büyüme ve küresel rekabet avantajı sağlamak amacıyla farklı pazarlarda faaliyette bulunmak için şube açma yolunu tercih etmektedir. Şube açma, işletmelerin uluslararası arenada varlık göstermeleri ve yerel pazarlara daha yakın olmaları açısından stratejik önem taşımaktadır. Bu durum, özellikle yabancı şirketlerin Türkiye’de şube açması söz konusu olduğunda hem milletlerarası özel hukuk kuralları hem Türkiye’nin uygulamakta olduğu yabancı yatırım politikaları açısından önemli bir mesele teşkil etmektedir. Yabancı şirketlerin Türkiye’de faaliyet gösterebilmesi, sadece ekonomik anlamda değil, aynı zamanda hukukî ve idarî açıdan da belirli kriterlerin yerine getirilmesini gerektirmektedir. Yabancı bir işletmenin Türkiye’de şube aracılığıyla faaliyet göstermesi, öncelikle belirli hukukî ve usulî şartların sağlanmasına bağlıdır. Bu şartların yerine getirilmesi, hem işletmenin yasal güvenceye sahip olmasına hem Türkiye’deki ekonomik düzenlemelerle uyumlu bir şekilde faaliyet göstermesine imkân tanır. Bu çerçevede, yabancı sermayenin Türkiye’de şube açma yoluyla faaliyet göstermesi açısından bir işletmenin “yabancı” sıfatını taşıyıp taşımadığının tespit edilmesi büyük önem arz etmektedir. İşletmenin yabancı sayılabilmesi, öncelikle şirket tâbiiyetinin doğru ve eksiksiz bir şekilde belirlenmesine bağlıdır. Şirket tâbiiyetinin tespitinde esas alınan sistemler, farklı hukuk düzenlerinde çeşitli yaklaşımlar sunmakta ve bu yaklaşımların doğru şekilde uygulanması, yabancı sermayenin Türkiye’de güvenli, yasal ve düzenli bir biçimde faaliyet göstermesi açısından kritik bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda çalışmada ilk olarak, şirket tâbiiyetinin belirlenmesinde kabul edilen temel sistemler detaylı bir şekilde incelenecektir. Ardından Türk hukukunda benimsenen yaklaşım açıklanacak ve uygulamadaki yeri ile etkileri değerlendirilecektir. Bununla birlikte, yabancı şirketlerin Türkiye’de şube açmasına ilişkin usul ve esaslar ayrıntılı biçimde ele alınacak; başvuru süreçleri, gerekli belgeler, kayıt ve bildirim yükümlülükleri ile Türkiye’de faaliyetin hukukî çerçevesi açıklanacaktır. Çalışmanın son bölümünde ise konuya ilişkin değerlendirmeler yapılacak ve yabancı sermayenin Türkiye’deki şube faaliyetlerinin hem ekonomik hem hukukî boyutlarıyla önemi vurgulanacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Şirketlerin Tâbiiyeti
• Lex Societatis
• Yabancı Şirketlerin Şube Açması
• İdare Merkezi Sistemi
• Sicile Tescil

SOME EVALUATIONS ON THE ESTABLISHMENT OF BRANCHES BY FOREIGN COMPANIES IN TURKEY

Öz

Nowadays, companies no longer confine their activities solely to their home countries; in order to achieve economic growth and gain a competitive advantage in the global market, they increasingly opt to establish branches in foreign markets. Establishing a branch is strategically important as it allows enterprises to maintain an international presence and operate closer to local markets. This issue becomes particularly significant when foreign companies seek to open a branch in Turkey, as it raises considerations under both private international law and the country’s foreign investment policies. For a foreign company to operate in Turkey, compliance with certain legal and administrative requirements is necessary, not only for economic reasons but also to ensure conformity with regulatory frameworks. The operation of a foreign enterprise in Turkey through a branch primarily depends on fulfilling specific legal and procedural conditions. Compliance with these requirements ensures that the enterprise operates under legal protection and in accordance with Turkey’s economic regulations. Within this framework, determining whether a business qualifies as “foreign” is of paramount importance for the activity of foreign capital through branch establishments in Turkey. The classification of a company as foreign primarily relies on the accurate and comprehensive determination of corporate nationality. The systems employed to ascertain corporate nationality present various approaches in different legal orders, and their correct application plays a critical role in ensuring that foreign capital operates in Turkey in a secure, lawful, and orderly manner. In this context, the study will first examine the fundamental systems used to determine corporate nationality. Subsequently, the approach adopted under Turkish law will be analyzed, including its application and implications in practice. Furthermore, the procedures and principles governing the establishment of foreign branches in Turkey will be addressed in detail, covering application processes, required documentation, registration, notification obligations, and the overall legal framework for operating in Turkey. In the final section, the study will provide an assessment of the issue and emphasize the significance of foreign capital’s branch operations in Turkey from both economic and legal perspectives

Anahtar Kelimeler

• Corporate Nationality
• Lex Societatis
• Establishment of Branches by Foreign Companies
• Real Seat Doctrine
• Commercial Registration

Kaynakça

1. Antalya, Gökhan. “Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması Teorisi.” Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması: I. Uluslararası Ticaret Hukuku Sempozyumu. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, İstanbul, 2008.
2. Arat, Tuğrul. Türk Ticaret Şirketlerinin Tâbiiyeti. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 1970.
3. Arslan, Şule. Milletlerarası Özel Hukukta Yönetim Sözleşmesi. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2023.
4. Aygül, Musa. “Yabancı Şirketlerin Türkiye’de Şube Açması.” 4. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi, Diyarbakır, 25-26 Temmuz 2020, 11-19: https://www.researchgate. net/profile/Harun-Kaptaner/publication/363417741_GOVERNANCE_ PRACTICE_IN_REGIONAL_DEVELOPMENT_DEVELOPMENT_BOARDS/ links/631b8e9d70cc936cd3f63230/GOVERNANCE-PRACTICE-IN-REGIONALDEVELOPMENT- DEVELOPMENT-BOARDS.pdf.
5. Aygül, Musa. Milletlerarası Özel Hukukta Şirketlere Uygulanacak Hukukun Tespiti. Ankara: Seçkin, 2007.
6. Babic, Davor ve Petrovic, Sinisa. “Recognition of Foreign Companies in the European Union after the Ruling of the European Court of Justice in the Centros Case.” Zbornik PFZ 52, S.2 (2002): 349-384.
7. Berki, Osman Fazıl. Devletler Hususî Hukuku, Cilt I. Ankara: Güzel Sanatlar Matbaası, 1961.
8. Beydüz, Büşra ve Algan, Bülent. “Ulusötesi Şirketlerin Sınırötesi İnsan Hakları İhlalleri: Menşe Devlet Düzenlemeleri” İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (İnÜHFD) 15, S.2 (2024): 293-308.

9. Birsen, Kemaleddin. Devletler Hususî Hukuku, Cilt II. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları (Hukuk Fakültesi Seri B, No. I; Yayın No. 7), 1936.
10. Blinova, Yulia., Filippova, Tatyana, Kovalenko, Ekaterina ve Platunova, Tatyana “Determination of the Nationality of the Legal Entity on the Basis of the Theory of Control.” Religación: Revista de Ciencias Sociales y Humanidades 4 (2019): 222-229.
11. Bozer, Ali ve Göle, Celal. Ticarî İşletme Hukuku. Ankara: Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, 2021.
12. Daniel H. Daniel ve Jose Brian Schapira, “New Requirements Applicable to Argentine Branches of Foreign Companies and Foreign Shareholders/Partners of Argentine Entities,” Law & Business Review of the Americas 13 (2007): 481.
13. Doğan Vahit, Yılmaz Alper Çağrı ve İzmirli Lale Ayhan. Türk Vatandaşlık Hukuku Ankara: Rehber Kitabevi, 2023.
14. Erdoğan, Burcu İrge. “Milletlerarası Özel Hukukta Şirketlerin Merkez Değişikliği ve Uygulanacak Hukuk.” İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 16, S.1 (2025): 16-31.
15. Esen, Emre. “Hukuk Usulüne Dair La Haye Sözleşmesi Kapsamında Yabancı Tüzel Kişilerin Teminat Yükümlülüğünden Muafiyeti.” İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 9, S.1 (2018): 1-16.
16. Esen, Emre. Milletlerarası Özel Hukukta Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması. İstanbul: Beta Basım Yayım, 2012.
17. Gabriel, J. “Branches of Foreign Companies in Belgium.” International Business Law Journal. S.8 (1986): 799-808.
18. Göğer, Erdoğan. Türk Tâbiiyet Hukuku. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları No. 436, 1979.
19. Güngör, Gülin. Tâbiiyet Hukuku. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2023.
20. Hamilton, William. “Recognition of Foreign Companies.” Journal of the Society of Comparative Legislation 8, Part 1 (1907): 129-134.
21. Hastings, Thomas, ve Cremers, Jan. “Developing an Approach for Tackling Letterbox Companies.” Seminar of the European Platform Tackling Undeclared Work: How to Identify and Tackle Fraudulent Letterbox Companies. European Commission, 2017.
22. İyit, Berk. Milletlerarası Özel Hukukta Ticarî Şirketlerde Birleşmeler ve Devralmalar. Yüksek Lisans Tezi, MEF Üniversitesi, 2021.
23. Kaya, Talat. “Ticaret Şirketleri Bakımından Tâbiiyet Planlaması ve Milletlerarası Yatırım Hukuku Açısından Doğurduğu Sonuçlar.” Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 25, S.4 (2021): 61-101.
24. Kronstein, Heinrich. “The Nationality of International Enterprises.” Columbia Law Review 52, S.8 (1952): 983-1002.
25. McIlwraith, Malcolm. “Foreign Companies in Italy.” Law Quarterly Review 10, S.2 (1894): 176-181.
26. Moroğlu, Erdoğan. “Anonim Ortaklıkların Tâbiiyeti ve Tanınması.” Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni 22, S.2 (2002): 413-420.
27. Niboyet, Jean-Paulin ve Fişek, Hicri. “Şirketlerin Hakikaten Bir Tâbiiyeti Mevcut Mudur?” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 9, S.3-4 (1952): 97-113.
28. Oğuzman, Kemal, Seliçi, Özer ve Oktay Özdemir, Saibe. Kişiler Hukuku (Gerçek ve Tüzel Kişiler). İstanbul: Filiz Kitabevi, 2010.
29. Özkurt, Ayşegül. Bankacılık Hukukunda Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2010.
30. Öztürk, Necla. Yatırım Yoluyla İkamet Etme ve Vatandaşlık Kazanma. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2022.
31. Panayi, Christiana HJI. “Corporate Mobility in the European Union and Exit Taxes.” Bulletin for International Taxation 63, S.10 (2009): 459-473.
32. Pintusornsri, Keingsak. “Legal Problems and Barriers for Foreigners’ Business Operations and Residency in Thailand.” The Journal of Pacific Institute of Management Science (Humanities and Social Science) 8, S.2 (2022): 291-301.
33. Poroy, Reha ve Yasaman, Hamdi. Ticarî İşletme Hukuku. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2006.
34. Poroy, Reha, Tekinalp, Ünal ve Çamoğlu, Ersin. Ortaklıklar Hukuku II. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2017.
35. Pupo, Carlo Emanuele. “Foreigners’ Business Freedom under Chinese Company Law.” Orizzonti del Diritto Commerciale (2022): 191-214.
36. Roberts, William. “Corporate Nationality in International Law.” Seminar (Jurist) 10 (1952): 71-86.
37. Sağlam, İpek. Tüzel Kişilik Örtüsünün Aralanması (Amerikan ve İngiliz Hukuku ile Karşılaştırmalı Olarak). Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1995.
38. Sandrock, Otto. “Extending the Scope of Arbitration Agreements to Non-Signatories.” The Arbitration Agreement - Its Multifold Critical Aspects. Editör Marc Bilessing. ASA Special Series 8. Zürich, 1994.
39. Seviğ, Muammer Raşit Devletler Hususî Hukuku, C. I: Tâbiiyet, Yabancılar Hukuku, Kanunlar İhtilâfı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1947.
40. Silver, Gerald D. “Friendship, Commerce and Navigation Treaties and United States Discrimination Law: The Right of Branches of Foreign Companies to Hire Executives of Their Choice.” Fordham Law Review 57 (1988): 765-784.
41. Sorensen, Karin E. “Branches of Companies in the EU: Balancing the Eleventh Company Law Directive, National Company Law and the Right of Establishment.” Nordic & European Company Law Working Paper 10-37 (2013): 53-96.
42. Szymanska, Joanna Katarzyna. “Legal Characteristic of Foreign Entrepreneurs’ Branches.” Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 64, S.2 (2002): 35-52.
43. Şener, Oruç Hami. Ticarî İşletme Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2020.
44. Gülören Tekinalp ve Ünal Tekinalp, “Perdeyi Kaldırma Teorisi,” Reha Poroy’a Armağan, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi (İstanbul, 1995): 387-401.
45. Thompson, Robert B. “Piercing the Veil Within Corporate Groups: Corporate Shareholders as Mere Investors.” Connecticut Journal of International Law 13 (1999): 379-396. Ulusoy, Erol. “Şirketler ve Bankacılık Hukukunda Kapsama Alma ve Sorumlu Kılma Amacıyla Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması.” Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması: I. Uluslararası Ticaret Hukuku Sempozyumu. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, İstanbul, 2008.
46. Waagstein, Patricia Rinwigati. “Justifying Extraterritorial Regulations of Home Country on Business and Human Rights.” Indonesian Journal of International Law 16, S.3 (2019): 361-390.
47. Williams, R. E. L. Vaughn ve Chrussachi, Matthew. “The Nationality of Corporations.” Law Quarterly Review 49, S.3 (1933): 334-349.
48. Seven, Vural ve Göksoy, Can “Ticaret Şirketlerinde Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması (Bir Kararın Değerlendirilmesi),” İstanbul Barosu Dergisi 80, S.6 (2006): 2455-2470.
49. Yasan, Mustafa. Ticarî İşletme Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2021.
50. Yıldırım, Kamil. “Maddi Hukuk-İcra Hukuku İlişkisi ve İptal Davalarından Perdeyi Kaldırma Teorisine Hukukî Korunma Sağlayan Enstrümanlar.” Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması: I. Uluslararası Ticaret Hukuku Sempozyumu. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, İstanbul, 2008.
51. Yılmaz, Lerzan. “Anonim Şirketlerde Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması Meselesi Hakkında İsviçre Federal Mahkemesi Kararları Işığında Düşünceler.” Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması: I. Uluslararası Ticaret Hukuku Sempozyumu. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, İstanbul, 2008.
52. https://www.minfin.gob.gt/images/archivos/leyes/tesoreria/Decretos/DECRETO%20 DEL%20CONGRESO%202-70.pdf
53. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=celex:32017L1132
54. https://www.wipo.int/wipolex/en/legislation/details/16608
55. https://www.boletinoficial.gob.ar/detalleAviso/primera/104348/20140410