İlkokul Dördüncü Sınıf Sosyal Bilgiler Dersi Kapsamında Demokratik Değerlerin Öğretilmesine Yönelik Öğretmen Görüşlerinin İncelenmesi

Öz

Bu araştırmanın amacı, ilkokul dördüncü sınıf öğretmenlerinin Sosyal Bilgiler dersinde demokratik değerlerin öğretimine ilişkin görüşlerini incelemektir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması modeli kullanılarak yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu, 2024-2025 eğitim öğretim yılında Mersin ili Toroslar ilçesinde görev yapan 40 sınıf öğretmeni oluşturmaktadır. Veriler, yedi açık uçlu sorudan oluşan “Öğretmen Görüşme Formu” aracılığıyla toplanmış; elde edilen veriler içerik analizi yöntemi kullanılarak çözümlenmiştir. Araştırma bulguları, öğretmenlerin demokratik değerlerin öğretimini önemli gördüklerini ortaya koymuştur. Öğretmenlerin derste öncelik verdiği demokratik değerlerin başında adalet, saygı, eşitlik ve hoşgörü gelmektedir. Öğrencilerde en çok eksik görülen değerlerin ise sorumluluk, saygı ve hoşgörü olduğu belirlenmiştir. Demokratik değerlerin öğretiminde en etkili yöntemler olarak aktif katılım, drama, hikâye anlatımı ve öğretmenin rol model olması ifade edilmiştir. Bunun yanında, kitap okuma ve hikâye anlatımının değer kazandırmada önemli bir araç olduğu vurgulanmıştır. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda, öğretmenler tarafından etkili görülen kitap okuma ve hikâye anlatma etkinliklerinin demokratik değer temalı çocuk edebiyatı ürünleriyle desteklenmesi; farklılıklara saygı ve hoşgörüyü güçlendirmeye yönelik kapsayıcı eğitim uygulamalarına ve kültürel farkındalık etkinliklerine programda daha fazla yer verilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal Bilgiler
• Öğretmen Görüşleri
• Değerler Eğitimi
• Demokratik Değerler
• Çocuk Edebiyatı

An Examination of Teachers’ Views on Teaching Democratic Values in Fourth-Grade Social Studies Courses in Primary School

Öz

This study aims to examine the perspectives of fourth-grade primary school teachers regarding the instruction of democratic values within the Social Studies course. The research was conducted using a qualitative methodology and employed a case study design. The study group consisted of 40 primary school teachers working in the Toroslar district of Mersin during the 2024–2025 academic year. Data were collected through a Teacher Interview Form comprising seven open-ended questions and analyzed using content analysis. The findings indicate that teachers consider the teaching of democratic values to be highly important. Justice, respect, equality, and tolerance were identified as the democratic values most frequently emphasized in classroom instruction. Conversely, responsibility, respect, and tolerance were reported as the values most commonly lacking among students. Active participation, drama, storytelling, and teacher role modeling emerged as the most effective pedagogical approaches for fostering democratic values. Additionally, reading activities and storytelling were highlighted as essential tools for value acquisition. Based on these results, it is recommended that reading and storytelling activities considered effective by teachers be supported through children’s literature themed around democratic values. Furthermore, the curriculum should allocate greater emphasis to inclusive educational practices and cultural awareness activities aimed at enhancing respect for diversity and strengthening social tolerance.

Anahtar Kelimeler

• Social Studies
• Teachers' Perspectives
• Values Education
• Democratic Values
• Children’s Literature

Kaynakça

1. Akarsu, A. H. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Öğretim Programı’nda Çokkültürlülük ve Temsiller. Yaşadıkça Eğitim, 39(3), 817–840. https://doi.org/10.33308/26674874.2025393989
2. Akbaş, O. (2004). Türk milli eğitim sisteminin duyuşsal amaçlarının ilköğretim II. kademede gerçekleştirilme derecesinin değerlendirilmesi [Unpublished doctoral dissertation]. Gazi University Institute of Educational Sciences.
3. Aktepe, V., Keser, H., & Şeref, Ş. E. (2020). Sınıf öğretmenlerinin perspektifinden değerler ve değerler eğitimi uygulamalarının değerlendirilmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(4), 897–918. https://doi.org/10.32709/akusosbil.781857
4. Arslan, A., & Elma, M. (2022). İlkokul öğrencilerinin değerlere bakış açılarının kök değerler açısından incelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 20(44), 385–416. https://doi.org/10.34234/ded.1129404
5. Balcı, A., & Yanpar Yelken, T. (2013). İlköğretim sosyal bilgiler programında yer alan değerler ve değer eğitimi uygulamaları konusunda öğretmen görüşleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 14(1), 195–213. https://izlik.org/JA22TP65SK
6. Batmaz, O., & Erdoğan, T. (2019). Sınıf öğretmenlerinin değerler eğitimine yönelik görüşleri. Kastamonu Education Journal, 27(6), 2681–2692. https://doi.org/10.24106/kefdergi.3594
7. Berkant, H. G., Efendioğlu, A., & Sürmeli, Z. (2014). Değerler eğitimine yönelik öğretmen görüşlerinin incelenmesi. Electronic Turkish Studies, 9(5), 427–440. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.6732
8. Bursa, S., & Çengelci Köse, T. (2017). Türkiye ve Kanada sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler eğitimi bakımından karşılaştırılması. Anadolu Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 338–372. https://doi.org/10.18039/ajesi.333738

9. Campos, D. (2021). Jane Goodall and social studies: Children's literature and questions to explore her inspiring life’s work. Social Studies and the Young Learner, 33(3), 9–16. 10.66392/105603021832013294
10. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). SAGE Publications.
11. Çırak, A. (2019). Demokratik değerler, demokratik eğitim ve sosyal bilgiler eğitimi ilişkisi. Uluslararası Güncel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 5(1), 1–18. https://izlik.org/JA98EC22BR
12. Dinç, E., Aktaş, V., Ongur, F., Gökalp, A., Damar, İ., & Üztemur, S. (2024). Comparative evaluation of 2018 and 2024 Turkish social studies curricula: A document review. Journal of Teacher Development and Education, 2(2), 55–69. https://doi.org/10.29329/journalted.33
13. Dinçer, B., & Gözel, Ü. (2019). İlkokul programlarında (1–4) yer alan ve kazandırılması hedeflenen değerlere ilişkin sınıf öğretmenlerinin ve öğrenci velilerinin görüşlerinin incelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 17(38), 207–234. https://doi.org/10.34234/ded.536439
14. Doğanay, A. (2002). Sosyal bilgiler öğretimi: Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretimi. Pegem A Yayıncılık.
15. Doğanay, A. (2015). Sosyal bilgiler öğretimi: Demokratik vatandaşlık eğitimi. In C. Öztürk (Ed.), Değerler eğitimi (pp. 225–256). Pegem Akademi.
16. Doğanay, A., & Sarı, M. (2004). İlköğretim ikinci kademe öğrencilerine temel demokratik değerlerin kazandırılma düzeyi ve bu değerlerin kazandırılması sürecinde açık ve örtük programın etkilerinin karşılaştırılması [Elementary school students’ devotion level to democratic values and comparison of the effect of overt and hidden curriculum on gaining democratic values in terms of students and teachers’ opinions]. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 39(39), 356–383. https://izlik.org/JA96NZ99MY
17. Erden, M. (2000). Sosyal bilgiler öğretimi. Alkım Yayınevi.
18. Garcia, J., & Michaelis, J. U. (2000). Social studies for children: A guide to basic instruction. Allyn and Bacon.
19. Kamer, S. T., & Şahin, M. (2021). Değerlere ve değerler eğitimine ilişkin öğretmen adaylarının görüşleri. Milli Eğitim Dergisi, 50(230), 725–744. https://doi.org/10.37669/milliegitim.705356
20. Kan, Ç. (2006). Etkili sosyal bilgiler öğretimi arayışı. Kastamonu Education Journal, 14(2), 537-544. https://izlik.org/JA22AF85JJ
21. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi (24th ed.). Nobel Yayıncılık.
22. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). SAGE Publications.
23. Ministry of National Education [MoNE]. (2018). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 4, 5, 6 ve 7. sınıflar) [Social studies course curriculum (Primary and lower secondary school Grades 4–7)]. https://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/201812103847686-SOSYAL%20B%C4%B0LG%C4%B0LER%20%C3%96%C4%9ERET%C4%B0M%20PROGRAMI%20.pdf
24. Ministry of National Education [MoNE]. (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (4–7. sınıflar): Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli [Social studies course curriculum (Grades 4–7): Türkiye Century Education Model]. https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programsos4567Onayli.pdf
25. National Council for the Social Studies [NCSS]. (1992). National curriculum standards for social studies: Introduction. https://www.socialstudies.org/standards/national-curriculum-standards-social-studies-introduction
26. National Council for the Social Studies [NCSS]. (1994). Expectations of excellence: Curriculum standards for social studies (No. 89). National Council for the Social Studies.
27. Oğuz, A. (2011). Öğretmen adaylarının demokratik değerleri ile öğretme ve öğrenme anlayışları. Değerler Eğitimi Dergisi, 9(22), 139–160. https://izlik.org/JA89WA32TD
28. O'Sullivan, S. (2004). Books to live by: Using children's literature for character education. The Reading Teacher, 57(7), 640–645. http://www.jstor.org/stable/20205410
29. Önger, S., & Duman, S. N. (2024). 2018, 2023 ve 2024 sosyal bilgiler öğretim programlarının karşılaştırılması. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 15(2), 1308–1339. https://doi.org/10.51460/baebd.1450941
30. Özdemir, Y., Mercan Uzun, E., & Bütün Kar, E. (2021). Temel eğitim öğretmenlerinin değer eğitimine yönelik görüşleri. Değerler Eğitimi Dergisi, 19(42), 227–266. https://doi.org/10.34234/ded.958030
31. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). SAGE Publications.
32. Rokeach, M. (1973). The nature of human values. Free Press.
33. Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. In M. P. Zanna (Ed.), Advances in experimental social psychology (Vol. 25, pp. 1–65). Academic Press.
34. Seefeldt, C. (2013). Social studies for the preschool-primary child. Macmillan Publishing Company. Spranger, E. (1928). Types of men: The psychology and ethics of personality (P. J. W. Pigors, Trans.). M. Niemeyer.
35. Süral, S. (2026). Changing curriculum, changing values? Thematic transformation in social studies curriculum. Journal of Theoretical Educational Sciences, 19(1), 1–24. https://doi.org/10.30831/akukeg.1723559
36. Şimşek, A. (2013). The use of children’s literature in social studies: A comparative study in the USA and Turkey. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22, 1–24. https://izlik.org/JA32SX32CP
37. Taşkın, M. A., & Bozkurt, F. (2023). Comparative analysis of Canadian (Ontario) and Turkey social studies curriculum. Journal of Qualitative Research in Education, 34, 62–85. https://doi.org/10.14689/enad.34.899
38. Tokmak, A., San, S., & Kara, İ. (2023). Investigation of the Social Studies Curriculum of Türkiye and Italy in the Context of Citizenship Education: A Comparative Study. İnsan ve Sosyal Bilimler Dergisi, 6(Education Special Issue), 28-54. https://doi.org/10.53048/johass.1347862
39. Turan, R., Gedik, H., & Kutluay, G. (2025). 2024 sosyal bilgiler dersi öğretim programı üzerine karşılaştırmalı bir analiz. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 9(1), 107–134. https://doi.org/10.32960/uead.1627065
40. Turkish Language Association [TDK]. (2025). Güncel Türkçe Sözlük [Current Turkish Dictionary]. https://sozluk.tdk.gov.tr/
41. Yarım, M. A. (2022). Analysis of biography-based activities in values education. Journal of Family Counseling and Education, 7(1), 49–62. https://doi.org/10.32568/jfce.1134837
42. Yel, S., Aladağ, S., & Taşdemir, A. (2015). Özel öğretim yöntemleriyle sosyal bilgiler öğretimi. In B. Tay & A. Öcal (Eds.), Sosyal bilgilerde öğretim strateji, yöntem ve teknikleri (pp. 42–98). Pegem Akademi Yayınları.
43. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9th ed.). Seçkin Yayıncılık.
44. Yılmaz, K. (2011). İlköğretim okulu öğretmenlerinin sınıf yönetimi tarzları ile demokratik değerlere ilişkin görüşleri arasındaki ilişki. Değerler Eğitimi Dergisi, 21, 147–170. https://izlik.org/JA75AB72KZ