Zübdetü’l-‘Irfân Şârihi Muhammed Emîn Efendi’nin Pâluvî’ye İtiraz Ettiği Bazı Kıraat Vecihleri

Yıl 2025, Cilt: 55 Sayı: 2, 306 - 323, 30.12.2025

Halil İbrahim Üren , Ali Çiftci

https://doi.org/10.51121/akif.2025.88

Öz

Kıraat ilmine dair kaleme alınan Seyyid Hâmid el-Pâluvî’nin (1185/1771 tarihinde hayatta) Zübdetü’l-‘ırfân fî vücûhi’l- Ḳur’ân’ı ve onun şerhi Muhammed Emîn Efendi’nin (ö. 1276/1859) ʿUmdetü’l-ḫullân fî îḍâḥi Zübdeti’l-ʿırfân’ı her dönemde önemini koruyan kıymetli eserlerdendir. Özellikle kıraat-i seb‘a ve kıraat-i aşere okuyanların müracaat kitabı olan bu eserler, Osmanlı kıraat tedrisinde ve şuan ülkemiz kıraat eğitiminde takip edilen temel kaynaklardandır. Pâluvî, Zübdetü’l-‘ırfân’da konuları muhtasar ve pratik bir şekilde işlerken bazı hususları kapalı ve eksik bırakmıştır. Hatta verdiği bazı bilgilerde kıraat ilminin temel kaynaklarına da ters düştüğü olmuştur. Muhammed Emîn Efendi, yazmış olduğu şerhinde Pâluvî’nin kapalı bıraktığı konuları açıklığa kavuşturmuş, eksik kalan mevzuları tamamlamış ve kıraat ilminin öncülerinin uygulamalarına aykırı olan hususlara da itiraz etmiştir. O, bu karşı çıkışını kıraat ilminin temel kaynaklarını delil göstererek gerekçelendirmiştir. Bu makalede, Muhammed Emîn Efendi’nin Pâluvî’ye itiraz ettiği kıraat vecihleri ele alınmakla birlikte daha çok öne çıkan hususlara bazı âyetler özelinde yer verilmiştir. Çalışmada, itiraz edilen hususlar olduğu gibi aktarılmamış, verilen bilginin doğruluğu kıraat ilminin temel kaynaklarıyla karşılaştırıldıktan sonra bir değerlendirmeyle gösterilmiştir. Ayrıca çalışmanın başında Zübdetü’l-‘ırfân, ‘Umdetü’l-hullân ve müellifleri hakkında kısaca bazı bilgilere de yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat İlmi , Seyyid Hâmid el-Pâluvî , Muhammed Emîn Efendi , Zübdetü’l-‘ırfân , ʿUmdetü’l-ḫullân , Tenkit

Etik Beyan

Bu makale 2024 yılında Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde yapılan, birinci yazara ait “Molla Muhammed Emin Efendi ve ‘Umdetü’l-Hullân fî Îzâhi Zübdeti’l-‘İrfân Adlı Eserin Kıraat İlmindeki Yeri” isimli doktora tezinden üretilmiştir.

Destekleyen Kurum

Bu araştırma herhangi bir dış fon almamıştır.

Some of the Qirāʾāt Wajihs of Zubdat al-'Irfān Commentator Muhammad Amīn Efendi's Objections to Pāluvī

Öz

Sayyid Hāmid al-Pāluwī's (d. 1185/1771) Zubdat al-ʿirfān fī wujūhi al-Ḳur'ān and its commentary, Muhammad Amīn Efendi's (d. 1276/1859) ʿUmdat al-ḫullān fī īḍāḥi Zubdat al-ʿirfān, are among the valuable works on the science of Qirāʾāt that have maintained their importance throughout different periods. These works, which serve as major reference works particularly for scholars of qirāʾāt al-sab'a and qirāʾāt al-asharah, constituted foundational texts within the Ottoman qirāʾāt education and continue to be used in contemporary qirāʾāt education in Türkiye. In Zubdat al-'irfān, while Pāluvī covers the subjects in a concise and practical way, he leaves some issues ambiguous or insufficiently explained. He even diverges from the basic sources of the science of qirāʾāt in some of the information he gave. In his commentary, Muhammad Amīn Efendi clarified the issues that Pāluvī had left ambiguous, completed the incomplete issues, and objected to the issues that were contrary to the practices of the pioneers of the science of Qirāʾāt. He justified his objection by citing the basic sources of the science of Qirāʾāt as evidence. In this article, although the Qirāʾāt wajihs that Muhammad Amīn Efendi objected to Pāluvī are discussed, the more prominent issues are included in the context of some verses. In the study, the objections are not quoted as they are, but the accuracy of the information given is shown with an evaluation after comparing it with the basic sources of the science of qirāʾāt. In addition, some brief information about Zubdat al-'irfān, 'Umdat al-hullān and their authors is given at the beginning of the study.

Anahtar Kelimeler

The Science of Qur'anic Recitation , Sayyid Hāmid al-Pāluvī , Muhammed Emîn Efendi , Zübdetü’l-‘ırfân , ʿUmdetü’l-ḫullân , Criticism

Etik Beyan

This article is derived from the doctoral thesis entitled ‘Molla Muhammed Emin Efendi and the Place of the Work 'Umdetü'l-Hullân fî Îzâhi Zübdeti'l-'İrfân in the Science of Reading’ by the first author, completed at the Necmettin Erbakan University Institute of Social Sciences in 2024.

Destekleyen Kurum

This research received no external funding.

Kaynakça

• Aça, Mithat. es-Suveru bi’l-kırââti’l-aşri’s-suğrâ. 2 Cilt. İstanbul: Hacıveyiszâde İlim ve Kültür Vakfı Yayınevi, 2021.
• Ağırbaş, Abdulhekim. Kırâat Eğitim-Öğretim Geleneği ve Günümüzdeki Uygulamalar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2022.
• Akakuş, Recep. Tarihsel Boyutuyla Kur’ân-ı Kerîm Öğretimi ve Reîsü’l-Kurrâlık. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2008.
• Akaslan, Yaşar. Kıraat İlminin Temel Kaynakları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
• Akaslan, Yaşar. “Türkiye’de Kıraat İlmi Eğitim-Öğretimi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22/2 (Aralık 2018), 1081-1107.
• Akbal, Talip. İstanbul Tarîki Ahmed es-Sûfî Mesleği Mufassal Kırâat-i Aşere Kavâidî. İstanbul: y.y., 2018.
• Akdemir, Mustafa Atilla. Hâmid b. Abdülfettâh el-Pâluvî’nin Hayatı İlmi Şahsiyeti Eserleri ve Zübdetü’l-‘ırfân fî vücûhi’l- Ḳur’ân Adlı Eserin Metodolojik Tanıtımı ve Tahkîki. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1999.
• Akyüz, Abdullah. Osmanlı Kurrâları. İstanbul: Rabbani Yayınevi, 2021.
• Alanoğlu, Murat. Osmanlı İdârî Sistemi İçerisinde Palu Hükûmeti. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Aydınlı, Abdullah. “Muttasıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/405. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
• Bağdatlı, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn esmâü’l-müellifîn ve âs̱âru’l-muṣannifîn. thk. Rıfat Bilge - Mahmud Kemal İnal. 2 Cilt. İstanbul: Vekâletu’l-Ma‘ârif Matbası, 1951.
• Baltacı, Cahit. XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri Teşkilat - Tarih. İstanbul: İrfan Yayınları, 1976.
• Bostan, Osman. Ahmed er-Rüşdî ve Mürşidü’t-Talebe Adlı Eserinin Kıraat İlmindeki Yeri. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
• Çelik, Nizamettin. “Seyyid Hâmid b. el-Hâc Abdülfettâh el-Pâluvî ve Kırâat İlmindeki Konumu”. Diyanet İlmî Dergi 57/3 (2021), 725-748.
• Çollak, Fatih. “Kur’ân ve Tefsir Araştırmaları- IV”. Reîsü’l-Kurrâ’lık Müessesesi ve Esâmi-i Kurrâ Defteri. ed. Bedreddin Çetiner. 37/179-240. İstanbul: Ensar Neṣriyat, 2001.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. Câmi’ul-beyân fi’l- ḳırââti’s-seb’. thk. Muhammed Sadûg el-Cezâiri. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. Kitâbü’t-teysîr fi’l- ḳırââti’s-seb’a. thk. Halef Humûd eş-Şeğdiliyyi. Hâil: Daru’l-Endülüs lin-Neşr vet’-Tevzîı’, 2015.
• Demir, Abdullah. 1767-1774 (h. 1181-1188) Tarihli Harput Şer’iyye Sicili (Metin Değerlendirme Varak 1 -44). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Demirpolat, Enver. “Geçmişten Geleceğe Harput Sempozyumu”. Artukoğullarından Cumhuriyet’e Kadar Harputlu Müellifler. ed. Enver Çeker. 2/667-676. Elazığ: Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları, 2013.
• Develioğlu, Abdullah. Büyük İnsanlar: Üç Bin Türk ve İslam Müellifi. İstanbul: Yaylacık Matbası, 1973.
• Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthâfü füḍalâi’l-beşer bi’l-ḳırââti’l-erba‘at-i ‘aşer. thk. Abdurrahim et-Tarhûni. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2009.
• Ebû Hayyân, Muhâmmed b. Yusuf el-Endelûsî. el-Baḥru’l-muḥîṭ fi’t-tefsîri. thk. Sıtkî Muhammed Cemîl. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2010.
• Ebû Şâme el-Makdisî, Ebü’l-Kāsım Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm. İbrâzü’l-meʿânî min Ḥırzi’l-emânî fi’l-ḳırâati’s-sebʿi. thk. İbrahim Atve Ivaz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1981.
• Eğinli, Eşrefzâde Muhammed Hulûsî. Esâmî-i kurrâ-i kirâm-ı mübîn Defteri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi, 6545, 129.
• Eskâtî, Ahmed b. Ömer. Ecvibetü’l-mesâili’l-müşkilâti fî ‘ilmi’l-ḳırââti. thk. Emin Muhammed Ahmed eş-Şeyh eş-Şenkîtî. Riyâd: Dâr-u Kunûz-ü İşbîliyâ, 2008.
• Evliya Çelebi, Mehmed Zıllî İbn-i Derviş. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. 2 Cilt. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2. Basım, 2008.
• Ebu Ali Fârisî, Hasan b. Ahmed b. Abdülgaffâr. el-Ḥücce li’l- ḳurrâi’s-seb’a. thk. Bedreddin Kahveci - Beşir Cüveycâtî. 7 Cilt. Dımeşk: Dârü’l-Me’mun li’t-Türâs, 1984.
• Fırat, Yavuz. Tecvîd ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İlkharf Yayınevi, 2018.
• Gökdemir, Ahmet. Ali b. Süleyman el-Mansûrî ve Meşhur Mısır Tariki Kurrâları. İstanbul: Ravza Yayınları, 2018.
• Gökdemir, Ahmet. “Genel Hatlarıyla Osmanlı Kıraat Âlimleri (Eğitim-Öğretim, Meslek ve Telifleri Bağlamında)”. Osmanlı Dönemi İlmî Çalışmaları II. Ankara: Sonçağ Yayıncılık, 2021.
• Havuz, Hasan Hüseyin. İmâm Âsım ve Âsım Kıraatı. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
• Hemezânî, Ebu’l-Alâ Hasan b. Ahmed. Ğâyetü’l-i iḫtiṣâr fî ḳırââti’l-‘aşerat-i eimmeti’l-emṣâr. thk. Eşref Muhammed. 2 Cilt. Cidde: Cemâatü’l-Hayriyye, 1994.
• İbn Ebû Meryem, Nasr b. Ali b. Muhammed b. Ebû Abdullah. el-Mûḍaḥfî vücûhi’l-ḳırâât. thk. Ömer Hamdân el-Kubeysî. 3 Cilt. Cidde: Cemâatü’l-Hayriyye, 1993.
• İbn Ğalbûn, Ebu’l-Hasen Tahir b. Abdilmün’ım. et-Teẕkira fi’l-ḳırââti’s-s̱emân. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. 2 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Ğavsâniyyi li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyyeti, 2009.
• İbn Mücahid, Ebubekir Ahmed b. Musa et-Temîmî. Kitâbü’s-seb’a fi’l-ḳırâât. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1972.
• İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed b. Ebu Zür’a. Ḥüccetü’l-ḳırâât. thk. Saîd el-Afğâni. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2014.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. el-Îḍâhu li-metni’d-Dürre. thk. Abdulfettah Abdulğanî el-Kâdî. Mısır: Dâru’l-Ğavsânî, 2018.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. Neşru’l-ḳırââti’l-aşr. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğavsâniyyi li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyyeti, 2018.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. Neşru’l-ḳırââti’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ’. 2 Cilt. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. Taḥbîrü’t-teysîr fî ḳırâʾâti’l-eimmeti’l-ʿaşera. thk. Ahmed Muhammed Muflih el-Kudat. Ürdün: Daru’l-Furkân li’n-Neşri ve’t-Tevzi’, 2000.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. Taḳrîbü’n-neşr fi’l-ḳırââti’l-‘aşr. thk. Mehmet Çaba. İstanbul: Hacıveyiszâde İlim ve Kültür Vakfı Yayınevi, 2024.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. Ṭayyibetü’n-neşr fi’l-ḳırââti’l-‘aşr. thk. Muhammed Temîm Zü‘bî. Medine: Mektebetü’l-Mevrid, 5. Basım, 2012.
• İbnü’l-Kâsıh, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed b. el-Hasan. Sirâcü’l-ḳâri’i’l-mübtedî ve teẕkâru’l-muḳri’i’l-müntehî. thk. Muhammed Abdülkadir Şahin. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2004.
• Jasime, Orhan. Molla Muhammed Emin Efendizâde’nin Lâhika li’ş-Şârihi’l-Bâisi’l-Fakîr fî Îzâhi Bâbi’l-İdğâmi’l-Kebîr Adlı Eserinin Tahkiki. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Kâdî, Abdulfettah Abdulğanî. el-Vâfî fî şerḥi’ş-Şâtibiyye. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî, 4. Basım, 1992.
• Kastallânî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-ḳıraât. thk. Merkezü’d-Dirâseti’l-Kur’âniyye. 10 Cilt. Medine: Merkezü’d-Dirâseti’l-Kur’âniyye, 2012.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Müʿcemü’l müellifin terâcimü muṣannifî’l-kütübi’l ‘Arabiyye. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ, 1993.
• Köşklü, Zerrin. “Vakfiyelere Göre 17. ve 18. Yüzyıllarda Bir Eğitim Kurumu Olarak Osmanlı Darülkurraları”. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 14 (2000), 271-278.
• Mehmed Tâhir Efendi, Bursalı. Osmanlı Müellifleri. thk. A. Fikri Yavuz - İsmail Özen. 3 Cilt. İstanbul: Meral Yayınevi, ts.
• Mekkî b. Ebî Tâlib. el-Keşf ‘an vücûhi’l-ḳırââti’s-seb’ ve ilelihâ ve ḥücecihâ. thk. Muhyiddîn Ramazan. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1984.
• Muhammed Emin Efendi, Molla. el-Âsâru’l-mecîdiyye fî’l-menâḳıbi’l-Hâlidiyye. İstanbul: Mahmut Bey Matbaası, 1314.
• Muhammed Emin Efendi, Molla. Lâḥiḳa li’ş-şâriḥi’l-bâisi’l-faḳîr fî îḍâḥi bâbi’l-idğâmi’l-kebîr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrâhim Efendi, 34.
• Muhammed Emin Efendi, Molla. Tuḥfetü’l-emîn fî vuḳûfi’l-Ḳur’âni’l-Mübîn. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi, Üsküdarlı, 89.
• Muhammed Emin Efendi, Molla. Züḫru’l-erîb fî îḍâhi’l-cemʿı bi’t-taḳrîb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrâhim Efendi, 11.
• Muhammed Emin Efendi, Molla. ʿUmdetü’l-ḫullân fî îḍâḥi Zübdeti’l-ʿırfân. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi, Hafız Ali Üsküdarlı, US0045, 527.
• Muhammed Emin Efendi, Molla. ʿUmdetü’l-ḫullân fî îḍâḥi Zübdeti’l-ʿırfân. Edirne: Selimiye Yazma Eser Kütüphanesi, Selimiye Basmalar, 1403, 526.
• Muhammed Emin Efendi, Molla. ʿUmdetü’l-ḫullân fî îḍâḥi Zübdeti’l-ʿırfân. thk. Mehmet Çaba. 2 Cilt. İstanbul: Hacıveyiszâde İlim ve Kültür Vakfı Yayınevi, 2021.
• Muhammed Şu‘le el-Mevsılî. Kenzü’l-meʿânî fî şerḥi Ḥırzi’l-emânî. thk. Muhammed İbrahim el-Meşhedânî. 2 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Ğavsâniyyi li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyyeti, 2012.
• Neşşâr, Ebû Hafs Sirâcü’d-dîn Ömer. el-Büdûru’z-zâhira fi’l-ḳırââti’l-aşri’l-mütevâtira. thk. Ahmed Îsâ el-Ma’sarâvî. 4 Cilt. Kuveyt: Dâru’n-Nevâdir, 2. Basım, 2011.
• Nüveyrî, Muhammed b. Ali. Şerḥu Ṭayyibeti’n-neşr. thk. Mecdî Muhammed Surûr Sa‘d Baslûm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Öngel, İbrahim. “Diyanet İşleri Başkanlığı Hizmet İçi Eğitim Kurslarında Kıraat Eğitimi (İstanbul Haseki Dini Yüksek İhtisas Merkezi Örneği)”. Türkiye’de Kur’ân Ve Kıraat Eğitimi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2021.
• Öngören, Reşat. “Molla Mehmed Emin Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/258-259. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2005.
• Pâluvî, Hâmid b. Abdülfettâh. Zübdetü’l-‘ırfân fî vücûhi’l- Ḳur’ân. thk. Mustafa Atilla Akdemir. 2 Cilt. Dubai: Câizetü Dubey ed-Düveliyye, 2020.
• Pâluvî, Hâmid b. Abdülfettâh. Zübdetü’l-‘ırfân fî vücûhi’l- Ḳur’ân. thk. Halil İbrahim Üren. İstanbul: Hacıveyiszâde İlim ve Kültür Vakfı Yayınevi, 2020.
• Pâluvî, Hâmid b. Abdülfettâh. Zübdetü’l-‘ırfân fî vücûhi’l- Ḳur’ân. İzmir: Tire Necip Paşa Kütüphanesi, Diğer Vakıflar, 52-1, 1a-102b.
• Pâluvî, Hâmid b. Abdülfettâh. Zübdetü’l-‘ırfân fî vücûhi’l- Ḳur’ân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizâde, 15/01, 1b-94a.
• Polat, Salahattin. “Ferd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/368-369. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
• Sehâvî, Alemüddîn Ali b. Muhammed. Fetḥu’l-vasîṭ fî şerḥi’l-Ḳaṣîd. thk. Mevlây Muhammed İdrîsî Tâhirî. 4 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 2002.
• Semin el-Halebî, Ahmet b. Yusuf. Dürru’l-meṣun fi ʿulûmi’l-kitabi’l-meknun. thk. Ahmed Muhammed Herat. 11 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, ts.
• Şahin, Ali. İstanbul Tarîki Ahmed es-Sûfî Mesleğine Göre Kırâat-i Aşere Suretleri. İstanbul: y.y., 1992.
• Şâtıbî, Ebû Muhammed Kâsım b. Fîrruh b. Halef. Ḥirzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. Mısır: Dâru’l-Ğavsâniyyi li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyyeti, 2. Basım, 2021.
• Şâtıbî, Ebû Muhammed Kâsım b. Fîrruh b. Halef. Manẓûmetü Ḥırzi’l-emânî ve vechü’t-tehânî fi’l-ḳırââti’s-sebı’. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. Bahreyn: Dâru Nûru’l-Mektebât, 2013.
• Taşköprizâde, Ahmed b. Mustafa. eş-Şaḳâiḳu’n-nu‘mâniyye fî ‘ulemâi’d-devleti’l-Os̱mâniyye. çev. Muharrem Tan. İz Yayıncılık, 2007.
• Üren, Halil İbrahim. Molla Muhammed Emin Efendi ve ʿUmdetü’l-ḫullân fî îḍâḥi Zübdeti’l-ʿırfân Adlı Eserin Kıraat İlmindeki Yeri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Yapıcı, Süleyman. Palu Tarih-Kültür-İdari ve Sosyal Yapı. Elazığ: Anıl Matbaa ve Cilt Evi, 2004.
• Yücel, Ahmet. “Sika”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/175-176. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.