تقييم حول مدى كفاية منهج أصول الفقه في فهم الأحاديث النبوية: في إطار آراء محمد غورماز في فهم الأحاديث النبوية

Yıl 2025, Cilt: 55 Sayı: 1, 182 - 207, 30.06.2025

Muhammed Sıddık

https://doi.org/10.51121/akif.2025.82

Öz

تقوم هذه الورقة على تقييم أطروحة البروفسور محمد غورماز في رسالته الدكتوراه المعنونة بالإشكالية المنهجية في فهم الحديث والسنة، حيث تهدف هذه الورقة إلى فحص هذا الادعاء، وفهم الأصول التي بنيت عليه، ومن أجل ذلك كان لا بد من تحليل أطروحة غورماز، وفهم أركانها، ونتائجها، ثم تقديم تحليل علمي له، لذلك فالإشكالية الأساسية للبحث هو ما قيمة هذه الأطروحة، وما أصولها، وهل يمكن الاستفادة منها.لذلك اعتمدت هذه الورقة على تقديم ملخص لأطروحته، ومن ثم أعقبته بتحليل عنها. وقد اشتملت أطروحة غورماز على تقديم ملامح لمنهجية لفهم الحديث، حيث طور هذه المنهجية في كتابه نحو منهج تكاملي في فهم الحديث والسنة، لذلك تم أيضا تحليل نظريته في هذا البحث. وتأتي أهمية البحث من نقطتين: الأولى أهمية ادعاء غورماز، أما الثانية فهي تنبع من كون الورقة تعرض للعالم العربي نموذجاً مهماً من النماذج العلمية الأكاديمية في الدراسات الحديثية، وهذا الأمر مهم من أجل توفير أرضية علمية للتواصل الأكاديمي السليم. وقد خَلُص البحث إلى نتائج أهمها أن ادعاء غورماز في عدم كفاية أصول الفقه لفهم الحديث يقوم على كون أصول الفقه آلية لاستنباط الأحكام العملية، في حين أن الأحاديث تتناول الأحكام العملية الفقهية وغيرها، وهذا يستدعي وجود منهجية أشمل من أصول الفقه، المنهجية التي يريد غورماز تطبيقها تقوم على مراعاة علاقة الأحاديث ببقية الأدلة، وفي نفس الوقت مراعاة المقاصد.

Anahtar Kelimeler

الحديث , السنة , الفهم , أصول الفقه , محمد غورماز

An Evaluation on the Sufficiency of the Method of Usūl al-Fiqh in Understanding Hadiths: Within the Framework of Mehmet Görmez's Views

Öz

This paper evaluates the thesis of Professor Mehmet Görmez in his work The Methodological Problem in Understanding Hadith and Sunnah. The study aims to examine Görmez’s claim, investigate its foundational principles, and assess its validity. To achieve this, the paper analyses the key arguments of Görmez’s thesis, its core components, and its implications, followed by a scholarly critique. The central research question revolves around the value, origins, and potential applicability of Görmez’s argument. The paper is divided into two main sections: the first offers an examination of Görmez’s claim, while the second offers a critical assesment. Görmez’s thesis also introduces a proposed methodology for understanding Ḥadīth, which he further developed in his book Towards an Integrative Methodology in Understanding Hadith and Sunnah. Therefore, this study also examines his theoretical framework. The significance of this research lies in two key aspects: first, the importance of Görmez’s claim as such, and second, the study’s role in introducing a significant academic model from Ḥadīth studies to the Arabic-speaking scholarly community. This contribution is crucial for fostering a solid academic foundation for intellectual exchange. One of the key findings of this research is that Görmez’s argument about the insufficiency of Uṣūl al-Fiqh in understanding Ḥadīth is based on the premise that Uṣūl al-Fiqh primarily serves as a tool for deriving legal rulings. However, Ḥadīth literature encompasses both legal and non-legal content, necessitating a more comprehensive methodology.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , Sunnah , Uṣūl al-Fiqh , Understanding , Mehmet Görmez

Usûl-i Fıkıh Yönteminin Hadisleri Anlamada Yeterliliği Üzerine Bir Değerlendirme: Mehmet Görmez’in Görüşleri Çerçevesinde

Öz

Bu çalışma, Prof. Dr. Mehmet Görmez’in "Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu" adlı eserinde ileri sürdüğü tezi değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, söz konusu iddianın dayandığı temeller incelenmiş, analiz edilmiş ve bilimsel bir değerlendirme sunulmuştur. Bu amacı gerçekleştirmek için öncelikle Görmez’in tezinin ana unsurları ve sonuçları ele alınmış, ardından bu tez bilimsel yöntemlerle analiz edilmiştir. Araştırmanın temel sorusu şudur: Görmez’in tezi ne ölçüde değerlidir, hangi temellere dayanmaktadır ve bu tezden nasıl faydalanılabilir? Makale iki ana bölümden oluşmaktadır: İlk bölümde Görmez’in ileri sürdüğü iddianın teorik temelleri analiz edilmiş, ikinci bölümde ise bu iddia eleştirel bir perspektiften değerlendirilmiştir. Ayrıca Görmez’in hadisleri anlama konusunda sunduğu metodoloji detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu bağlamda, Sünnet ve Hadisi Anlama Kılavuzu adlı eserinde geliştirdiği yöntem de analiz kapsamına dahil edilmiştir. Bu araştırmanın önemi iki temel noktaya dayanmaktadır: Görmez’in yaklaşımının, hadis ilmi açısından yeni bir metodolojik bakış açısı sunması. Ayrıca bu makalenin, Arap dünyası ile modern hadis araştırmaları arasında akademik bir köprü kurma potansiyeli taşıması. Bu durum, akademik düzeyde sağlıklı ve etkili bir bilimsel iletişimin kurulması açısından büyük bir önem arz etmektedir. Araştırmanın en önemli sonuçlarından biri, Görmez’in usûlü’l-fıkhın hadisleri anlamada yetersiz kaldığı yönündeki iddiasının, usûlü’l-fıkhın esasen amelî hükümlerin çıkarılmasına yönelik bir disiplin olması anlayışına dayandığını ortaya koymaktadır. Oysa hadis literatürü yalnızca amelî hükümlerle sınırlı değildir; çok daha geniş bir içerik yelpazesi sunmaktadır. Bu nedenle, usûlü’l-fıkhın ötesine geçen, daha kapsayıcı ve disiplinlerarası bir yöntem geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Sünnet , Fıkıh Usulü , Anlama , Mehmet Görmez

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb Arnavut. Beyrut: Daru’r-Risâle, 1993.
• Askalânî, İbn Hacer. Fethu’l-Bârî. Beyrut: Daru’l-Marife, 1379.
• Aynî, Bedruddîn.Umdetü’l-Kârî. Beyrut: Daru İhyai’l-Turâsi’l-Arabi. Ty.
• Bekri, Hamza. Mâhiyyetu ‘Ulûmi’l-hadis. Amman: Daru’l-Feth, 2022.
• Buhârî, Abdulaziz. Keşfu’l-esrâr. Beyrut: Daru’l-Kitâbi’l-Arabi, ty.
• Buhârî, el-Camiu’l-sahih. thk. Mustafa el-boğa. Dımaşk: Daru İbn Kesîr, 1993.
• Dönmez, İbrahim Kafi. Fıkıh Uslü İncelemeleri. İstanbul: İSAM, 2022.
• Erul, Bünyamin. “Rivayet Metinlerinde Ravilerin Tasarrufları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42, sy. 1-4 (Haziran 2001): 173-212.
• Erul, Bünyamin. el-Muellafât fi’l-hadisi ve Ulûmihî fi’l-ahdi’l-cumhûri fi Türkiye. Medine. Mucemmau’l-Melik Fehd, ty.
• Erul, Bünyamin. Sahabenin Sünnet Anlayışı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2014.
• Gökçe, Ferhat. İslâm İrfân Geleneğinde Hadis Yorumu. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
• Görmez, Mehmet. “Klasik Oryantalizmi Hadis Araştırmalarına Sevk Eden Temel Faktörler Üzerine”. İslamiyât. III (2000), sayı I.
• Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisi Anlama Kılavuzu, Ankara: Otto Yayınları. 2020.
• Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu. Ankara: Otto Yayınları, 2014.
• Güman, Osman. Nahiv ve Fıkıh Usulü İlişkisi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2013.
• Hallâk, Vâil. Neşetu’l-fikhi’l-İslâmi. Beyrut: Daru’l-Medâr. 2007.
• İbn Ady. el-Kâmil fi'd-Duʻafâi'r-Ricâl. thk. Abdulfattâh Ebû Sunne. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
• İDE, İslam Düşünce Enstitüsü. “Başkan” (Erişim 15 Nisan 2025) https://ide.org.tr/TR/detail/baskan.
• Köksal, Asım Cüneyd. Fıkıh Usulünün Mahiyeti ve Gayesi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014.
• Kırbaşoğlu, Mehmet Hayri. İslâm Düşüncesinde Sünnet. Ankara: Ankara Okulu, 2013.
• Özpınar, Ömer. Hz. Peygamber ve Hadislerini Anlamak. İstanbul: Ensar Yayınları, 2012.
• Şafi, er-Risâle. thk. Ahmed Şâkir. Mısır: Mektebetu Mustafa Halabî, 1938.
• Sarminî, Muhammed Enes. el-Kati’ ve’z-Zannî. Beyrut: Merkrzu Nemâ, 2021.
• Şensoy, Sedat. “Şerh”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Haziran 2025.
• Sıddık, Muhammed “Peygamber’in Tasarruflarını Anlamada Bağlamın Rolü: ‘İnsanlar inanıncaya Kadar Onlarla Savaşılmasını Emreden Hadislerin Teorik Ve Uygulamalı Bir Tetkîki”. Hadis Tetkikleri Dergisi 20/1 (Haziran 2022), 47-59
• Sıddık, Muhammed. “Cuhûdul’l-Hanefiyye Fî Tesîs Mudevvanetin Hadîsiyywtin Fıkhiyye” Hanefiyye ve Maturidiyye. ed. İyhâb Necmî ve Ahmed Kattân. Kastamonu, Kastamonu Ünivesitesi, 2017.
• Sıddık, Muhammed. “القاضي عبد الجبار المعتزلي وكتابه الأمالي: قراءة تقييمية لتعليقاته الشارحة على الأحاديث”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (Haziran 2025), 187-205.https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1611479.
• Tâbârânî, el-Mucemu’l-Kebîr. thk. Hamdî Selefî. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, 1994.
• Türcan, Zişan. Hadis Şerh Geleneği. Ankara: TDV, 2011.
• Zerkeşî, Bedruddîn. el-İcâbe li-îrâdi mâ İstedrekethü ʿÂʾişe ʿale’s-Sahâbe. thk. Said el-Afgnî. Dımaşk: el-Mektebu’l-İslâmi, 1939.