et-Teysîr fi’l-Ḳırâ’âti’s-Seb‘ ile Ḥırzü’l-Emânî ve Vechü’t-Tehânî Özelinde Feth ve İmâle Konusuna Dair Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 55 Sayı: 1, 124 - 140, 30.06.2025

Durmuş Ali Uçar , Kahraman Bulgurcu

https://doi.org/10.51121/akif.2025.79

Öz

Ebû Amr ed-Dânî (ö. 444/1053) ve Kâsım b. Firruh eş-Şâtıbî (ö. 590/1194) kıraat ilmine kaynaklık teşkil eden et-Teysîr fi’l-ḳırâʾâti’s-seb' ve Ḥırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî isimli eserleriyle meşhur olmuş Endülüslü kıraat âlimleridir. Her iki kıraat âlimi, İbn Mücâhid’in (ö. 324/936) sistematize ettiği kırâat-i seb’ayı esas almıştır. Şâtıbî, Teysîr’deki kıraat ihtilaflarını ezberlemeyi kolaylaştıran yeni bir sistem oluşturmuştur. Bu çalışmada feth ve imâle konuları, Şâtıbî’nin Teysîr’e yaptığı ziyadeler perspektifinde ele alınmış olup sadece usûl bölümünü kapsamıştır. Feth ve imâle terimleri kıraat ilminin fonetik inceliklerini ve lafzi çeşitliliğini derinleştiren ve güçlendiren en önemli fonetik farklılıklardandır. Bu yüzden tespit edilen ziyadelerin literatüre, kıraat eğitim ve öğretimine yeni katkılar sunması amaçlanmıştır. Çalışmada karşılaştırma yöntemi tercih edilmiş; ilgili eserlerdeki feth ve imâleye dair rivayetler mukayeseye tabi tutulmuştur. Ziyadelerin kıraat eğitim geleneklerine ve nakil farklılıklarının Kur’an kelimelerinin okuyuşuna kattığı zenginlik klasik kaynaklardan ve modern şerhlerden hareketle çözümlenmiştir. Sonuç olarak Dânî bu konuya sekiz fasıl, Şâtıbî ise kırk sekiz beyit ayırmıştır. Şâtıbî, Teysîr’deki kıraat ihtilaflarını manzum hale getirmiş, feth ve imâle pratiklerine birtakım ziyadelerde bulunmuştur. Her iki eserde imam ve râvilerin bu minvaldeki görüşleri istisnalarıyla birlikte aktarılmış ve ilgili örnekleri verilmiştir. Dânî, bazen imâle vecihlerini tarik farkıyla tercihli aktarmıştır. Şâtıbî ise bu tercihlere ya işaret etmiştir ya da kıyaslamayarak sadece nakille yetinmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Teysîr , Hırzü'l-emânî , Feth , İmâle

Etik Beyan

Bu makale Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde Dr. Öğretim Üyesi Kahraman Bulgurcu danışmanlığında yapılmakta olan Ebû Amr ed-Dânî’nin et-Teysîr Adlı Eserinin Üzerine İmam Şâtıbî’nin Hırzü’l Emânî Adlı Eserinde Yapmış Olduğu Ziyadeler” isimli yüksek lisans tezinden üretilmiştir.

An Evaluation on the Subject of Fath and Immane in the Works of al-Taysīr fi al-Qirā'at al-Sab' and the Works of Hırz al-amānī and Wajh al-Tahānī

Öz

Abū ‘Amr al-Dānī (d. 444/1053) and Qāsim b. Firruh al-Shātibī (d. 590/1194) were Andalusian scholars of qiraat who became famous for their works al-Taysīr fi al-ḳırāʾāti al-sab’ and Ḥirz al-amānī wa wajh al-taḥānī. Both qiraat scholars based their work on Ibn Mujāhid's (d. 324/936) systematization of qirāʾāt al-sabʿah. Shāṭibī created a new system in al-Taysīr that facilitates the memorization of the differences of qirāʾāt. In this study, the issues of fath and imāla are discussed from the perspective of Shātibī's additions to al-Taysīr and only the usul section is covered. The terms fath and imāla are among the most important phonetic differences that deepen and strengthen the phonetic subtleties and verbal diversity of the science of Qiraat. For this reason, it aims to provide new contributions to the literature, Qiraat education and training. The comparative method was preferred in the study; the narrations about fath and imāla in the relevant works were subjected to comparison. The richness that the ziyādāt (supplementary readings) add to the traditions of qirāʾāt education and the richness that the differences in transmission add to the reading of the words of the Qur'an are analyzed based on classical sources and modern commentaries. As a result, al-Dānī devoted eight chapters and al-Shāṭibī forty-eight couplets to this subject. Al-Shāṭibī versified the qirāʾāt disagreements in al-Taysīr and made some additions to the practices of fath and imāla. In both works, the opinions of the imāms and the commentators on this matter are cited, along with exceptions and relevant examples are given. Sometimes, al-Dānī has preferred specific imāla variants based on different ṭarīqas . Shāṭibī, on the other hand, either pointed to these preferences or did not compare them and merely quoted them.

Anahtar Kelimeler

Qira , al-Taysīr , Ḥirz al-Amānī , Fath , Imāla

Etik Beyan

This article is derived from his master's thesis entitled “Imam al-Shātibī's Ziyas on Abū 'Amr al-Dānī's al-Taysīr on Imam al-Shātibī's Ḥirz al-Amānī”, conducted under the supervision of Dr. Kahraman Bulgurcu at Selçuk University, Institute of Social Sciences.

Kaynakça

• Çetin, Abdurrahman. “Dânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/459-461. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Çetin, Abdurrahman. “Şâtıbî Kâsım b. Fîrruh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/376-377. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Çeti̇ntaş, Beki̇r. Kırâat-ı seb’a Usûl ve Kâi̇deleri̇. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
• Çiftçi, Hasan. Kıraat İlminde Feth, Beyne, İmâle Olgusu ve Ebû Amr ed-Dânî’nin el-Mûdıh limezâhibi’l-ḳurrâ fi’l-fetḥ ve’l-imâle adlı eserinin tahlili. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Dabbâ’, Ali Muhammed. el-İḍâʾe fî beyâni uṣûli’l-ḳırâʾe bi’n-nisbe li’l-ḳurrâʾi’l-ʿaşere. Mısır: Mektebetü’l-Ezheriyye, 1420/1999.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. et-Teysîr fi’l-ḳırâʾâti’s-seb'. thk. Ferîd Muhammed Azzûz. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 3. Basım, 1417/2016.
• Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İtḥâfü fużalâi’l-beşer bi’l-ḳırâʾâti’l-erbaʿate ʿaşer. thk. Enes Mehera. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1427/2006.
• Dûserî, İbrahim b. Said. Muḫtaṣaru’l-‛ibârât li-mu‛cemi muṣṭalaḥâti’l-ḳırâât. Riyâd: Dârü’l-Hazâra, 1429/2008.
• Ebû Şâme el-Makdisî, Ebü’l-Kāsım Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm. İbrâzü’l-meʿânî min Ḥırzi’l-emânî fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1402/1981.
• Efendi, Muhammed Emin. Umdetü’l-ḫullân fî îzâhi Zübdeti’l-'irfân. thk. Halil ibrahim Üren. 2 Cilt. İstanbul: Hacıveyiszâde İlim ve Kültür Vakfı Yayınevi, 2021.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. et-Temhîd fî ‘ilmi’t-tecvîd. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Riyâd: Mektebetü’l-Meârif, 1405/1985.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Ṭayyibetü’n-neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Muhammed Temîm ez-Zu’bî. Cidde: Dâru’l Hüdâ, 1414/1994.
• İbnü’l-Kâsıh, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed b. el-Hasan. Sirâcü’l-ḳâriʾi’l-mübtedî ve teẕkârü’l-muḳriʾi’l-müntehî. thk. Muhammed Abdülkadir Şahin. Mısır: Mustafe’l-Bâbi’l-Halebî, 3. Basım, 1373/1954.
• Kâdî, Abdülfettah Abdülğanî. el-Vâfî fî Şerḥi’ş-Şâtibiyye fi’l-ḳırâ'âti’s-seb’. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî, 4. Basım, 1412/1992.
• Muhaysin, Muhammed Sâlim. el-Hâdî: Şerḥu Ṭayyibeti’n-neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. 3 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1417/1997.
• Nüveyrî, Muhammed b. Ali. Şerḥu Ṭayyibeti’n-neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Mecdî Muhammed Surûr Sa‘d Baslûm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
• Pâluvî, Hâmid b. Abdülfettâh. Zübdetü’l-‘irfân fî vücûhi’l-Ḳurʾân. thk. Halil İbrahim Üren. İstanbul: Hacıveyiszâde İlim ve Kültür Vakfı Yayınevi, 3. Basım, 2023.
• Sarı, Mehmet Ali. “İmâle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/177. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Sehâvî, Alemüddîn Ali b. Muhammed. Fetḥu’l-vaṣîd fî şerḥi’l-Ḳaṣîd. thk. Ahmed Adnân ez-Zu’bî. 2 Cilt. Kuveyt: Mektebetü Dâru’l-Beyân, 1423/2002.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtḳân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. 4 Cilt. Mısır: el-Heyetü’l-Mısriyyetü’l-Âmmetü li’l-Küttâb, 1394/1974.
• Şâtıbî, Ebû Muhammed Kāsım b. Fîrruh b. Halef. Ḥırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ. thk. Muhammed Temîm ez-Zu’bî. Dâru’l Hüdâ, 4. Basım, 1426/2005.
• Tetik, İbrahim. “Kur’an Kıraatinde İmâle ve Feth’in Kitâbî Referansları”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi -/53 (Haziran 2020), 41-65.
• Uzun, Yakup. “Feth ve İmâle (Ebû Amr ed-Dânî’nin el-Feth ve’l-imâle Adlı Eseri Bağlamında)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (Nisan 2022), 455-482.