Postmodern Çocuklukta Din Eğitimi ve Değer Aktarımı: Dijital Çağda Ailenin Yeni Rolü (Kuramsal Bir İnceleme)

Öz

Postmodern dönemde çocukluk, dijitalleşme, bireyselleşme ve geleneksel otoritelerin zayıflamasıyla birlikte kapsamlı bir dönüşüm süreci yaşamaktadır. Dijital medya araçları, çocukların algı dünyasını, değer yargılarını ve manevi gelişim süreçlerini doğrudan etkilemekte; bu durum ailede din eğitimi ve değer aktarımının yeniden düşünülmesini zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda, postmodern çocukluğun dini ve ahlaki gelişim üzerindeki etkilerini aile ekseninde ele almak, çağdaş din eğitimi yaklaşımlarının imkân ve sınırlılıklarını yeniden değerlendirmeyi gerekli kılmaktadır. Bu çalışma, postmodern çocukluk bağlamında dijital çağda ailenin din eğitimi sürecindeki rolünü kuramsal bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemine dayalı durum çalışması olarak tasarlanmış; veri toplama yöntemi olarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Literatür analizi sonucunda, dijitalleşmenin aile merkezli manevi aktarımı zayıflatabildiği ancak bilinçli ve pedagojik rehberlik eşliğinde dijital araçların din eğitimi açısından destekleyici bir işlev üstlenebileceği tespit edilmiştir. Bulgular, etkileşimli dijital içerikler, oyun temelli öğrenme yaklaşımları ve çocukların gelişim düzeyine uygun anlatım tekniklerinin dini değerlerin içselleştirilmesini kolaylaştırdığını göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, postmodern çocukluk kavramının din eğitimi açısından hem ciddi meydan okumalar hem de aile merkezli, yenilikçi ve dönüştürücü yaklaşımlar için önemli fırsatlar sunduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Postmodern Çocukluk
• Manevi Gelişim
• Aile
• Değer Aktarımı

Religious Education and the Transmission of Values in Postmodern Childhood: The New Role of the Family in the Digital Age (A Theoretical Study)

Öz

In the postmodern era, childhood has undergone a profound transformation in its physical, cognitive, emotional, and social dimensions under the influence of digitalization. Today, digital media tools shape children’s perceptions, influence their value judgments, and redefine traditional learning processes. At this point, childhood is no longer a passive stage as in the past, but rather an active phase characterized by digital interaction, in which identity and the search for meaning begin to emerge at earlier ages. This study conceptualizes the family’s role in religious education during the digital age as a “value selector and digital guide,” aiming to bring a new perspective to discussions on spiritual development in postmodern childhood. In doing so, it seeks to contribute to the existing literature by re-examining the family–child–digital media relationship through the lens of religious education. The research was designed using a qualitative case study approach and document analysis was employed as the data collection method. Findings reveal that family-centered religious education can be strengthened through the conscious and correct use of digital tools. Teaching techniques appropriate to children’s levels of attention and interest, interactive digital content, and game-based approaches can make religious education more meaningful and accessible. In conclusion, the concept of postmodern childhood offers both significant challenges and creative opportunities for religious education.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Postmodern Childhood
• Spiritual Development
• Family
• Value Transmission

Kaynakça

1. Altıntaş, Ramazan. “Modernitenin İslam Ailesi Üzerindeki Etkisi”. Mehir Dergisi 1 (1997), 5-8.
2. Arslan, Mustafa. “Postmodernizm Küreselleşme ve Din”. Tabula Rasa 2/5 (2002), 55-67.
3. Astuti, Sriyati Dwi - Nurjannah, Nurjannah. “Ruhiyah Attachment: Integrating Spirituality into Attachment Theory for Enhanced Child Development”. Al-Athfal: Jurnal Pendidikan Anak 10/1 (2024), 49-59. https://doi.org/10.14421/al-athfal.2024.101-05
4. Aybey, Salih. “Ailenin Dinî Değerleri Aktarmadaki Rolü ve Bu Süreçte Dikkat Edilmesi Gereken İlkeler”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7/2 (2018), 544-560. https://doi.org/10.15869/itobiad.398540
5. Aydın, Ali Rıza. “Çocuğun Dinî Şahsiyet Kazanmasında Ailenin Önemi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/8 (1996), 211-220.
6. Aydın, Hasan. “Eleştirel Aklın Işığında Postmodernizm, Temel Dayanakları ve Eğitim Felsefesi”. Eğitimde Politika Analizleri ve Stratejik Araştirmalar Dergisi 1/1 (2006), 27-48.
7. Aydın, Mehmet Zeki. “Ailede Ahlak Eğitimi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VII/2 (2003), 125-158.
8. Baltacı, Ali. “Nitel Araştırma Süreci: Nitel Bir Araştırma Nasıl Yapılır?” Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5/2 (2019), 368-388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299

9. Bandura, Albert. “Social cognitive theory: an agentic perspective”. Annual Review of Psychology 52 (2001), 1-26.
10. Baudrillard, Jean. Simülaklar ve Simülasyon. çev. Oğuz Adanır. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2016.
11. Bauman, Zigmunt vd. Akışkan Gözetim. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2. Baskı., 2016.
12. Baykoç Dönmez, Necate. Oyun Kitabı. İstanbul: Esin Yayınevi, 1992.
13. Beck, Ulrich - Beck-Gernsheim, Elisabeth. Individualization: Institutionalized Individualism and Its Social and Political Consequences. Los Angeles: Sage, Reprint., 2011.
14. Bekir, Onur. Çocuk, Tarih ve Toplum. Ankara: İmge Kitapevi, 2007.
15. Berger, Peter L. The Sacred Canopy. Elements of a Sociological Theory of Religion. New York: Anachor Books, 1967.
16. Bowlby, Richard. “Babies and Toddlers in Non-Parental Daycare Can Avoid Stress and Anxiety If They Develop A Lasting Secondary Attachment Bond With One Carer Who is Consistently Accessible to Them”. Attachment & Human Development 9/4 (2007), 307-319.
17. Bumin, Kürşat. Batıda Devlet ve Çocuk. İstanbul: Alan Yayıncılık, 1983.
18. Campbell, Heidi A. Digital Religion, Understanding Religious Practice in New Media Worlds, 2013.
19. Cebeci, Suat. Din Eğitimi Bilimi ve Türkiye’de Din Eğitimi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
20. Cüceloğlu, Doğan. Yeniden İnsan İnsana. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1998.
21. ÇKK, Çocuk Koruma Kanunu (Kanun No. 5395). Resmî Gazete 25876 (03 Temmuz 2005).
22. Demir Gürdal, Ayça. “Sosyolojinin İhmal Edilen Kategorisi Çocuklar Üzerinden Çocukluk Sosyolojisi ve Sosyolojiye Bakmak”. ISGUC The Journal of Industrial Relations and Human Resources 15/4 (2013), 01-26. https://doi.org/10.4026/1303-2860.2013.0234.x
23. Dodurgalı, Abdurrahman. Ailede Çocuğun Din Eğitimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1998.
24. Ergun, Mustafa. Eğitim Sosyolojisine Giriş. Ankara: Ocak Yayıncılık, 1994.
25. Erten, Hayri. “Günümüz Ailesinde Sosyalleşme Problemleri”. 1. Uluslararası İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırma Kongresi Bildiriler Kitabı. ed. Mustafa Yiğitoğlu. 476-481. Karabük: Karabuk University, 2018.
26. Gazâli. İhyayı Ulumiddin. İstanbul: Merve Yayıncılık, 1993.
27. Giddens, Anthony. Sosyolojide Temel Kavramlar. çev. Ali Esgin. Ankara: Phoenix Yayınları, 2016.
28. Gönç Şavran, Temmuz. “‘Bildiğimiz Kadarıyla’ Bazı Gerçekler: Türkiye’de 2001-2023 Arası İntihar İstatistikleri”. Sosyal Bi̇li̇mler ve Sağlik Bülteni̇ 13 (2025), 30-53.
29. Gözütok, Şakir. “Çocukta Dinî ve Ahlaki Duyguların Eğitimi”. 802. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2010.
30. Gümrükçüoğlu, Süleyman. “Çocuğun Din Eğitiminde Ailenin Rolü”. Kadın ve Demokrasi Derneği 3/1 (2017), 39-60. https://doi.org/10.21798/kadem.2017130141
31. Gümüş, Süleyman. “Modern Bir Fenomen Olarak Postmodernizm ve Postmodern Bireyin Din Eğitiminin Eleştirisi”. Diyanet İlmî Dergi 58 (2022), 1313-1350.
32. Gürsu, Orhan. “Değişen Dünyada Aile ve Psikolojik Problemler”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (2015), 99-130.
33. Haberli, Mehmet. “Dijital Çağda Aile: Ebeveynleriyle İlişkisi Çerçevesinde Gençlik ve Din”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 7/3 (2023), 374-389. https://doi.org/10.32711/tiad.1245065
34. Hatipler, Mustafa. “Modernizmden Postmodernizme Aile”. Türk Turizm Araştırmaları Dergisi 6/4 (2023), 574-590. https://doi.org/10.26677/TR1010.2023.1219
35. İltuş, Cüveyriye. “Din Eğitiminde Dijital Mecraların Kullanımının Önemi ve Sorunları”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 8/3 (2021), 523-532.
36. İnal, Kemal. Modernizm ve Çocuk-Geleneksel, Modern ve Postmodern Çocukluk İmgeleri. Ankara: Sobil Yayınları, 2007.
37. İnan Kaya, Gamze. “Dijital Çağda Çocuk Yetiştirme ve Eğitim: Değişen Roller”. İnsan ve İnsan Dergisi. https://doi.org/10.29224/insanveinsan.819184
38. Kalender, Mustafa. Din Eğitiminde Oyun. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1999.
39. Karaca, Faruk. Dinî Gelişim Psikolojisi. Trabzon: Kişisel Yayınlar, 2016.
40. Karagülle, A. Elif - Çaycı, Berk. “Ağ Toplumunda Sosyalleşme ve Yabancılaşma”. TOJDAC 4/1 (2014), 1-9.
41. Karakuş Öztürk, Hatice. “Çocukluğun Tarihsel Gelişimi Üzerine Düşünceler”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13 (2017), 253-276.
42. Karaman, Muhammet Kemal. Yeni Medya ve Din İnancın Dijital Yüzü. PDF: All Sciences Academy, Ön Basım., 2025. https://zenodo.org/records/15095246
43. Kaya, Mahir. Dini Sosyalleşmede İnternet ve Sosyal Medya Etkisi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
44. Keskin, Davut. Geleneksel Aileden Modern Aileye Geçiş Sürecinde Ailede Di̇n Eği̇ti̇mi̇ Anlayışındaki Deği̇şi̇m. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
45. Kırbaşoğlu Kılıç, Latife - Bayram, Bora. “Postmodernizm ve Eğitim”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 3/1 (2014), 368-376.
46. Kurt, Abdurrahman. “Dindarlığı Etkileyen Faktörler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2009), 1-26.
47. Lyotard, Jean-François. “On a Figure of Discourse”. Toward The Postmodern. ed. Robert Harvey - Mark S. Roberts. New York: Humanity Books, 1996.
48. Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınevi, 1999.
49. McRobbie, Angela. Postmodernizm ve Popüler Kültür. İstanbul: Sarmal Yayınevi, 1999.
50. Meal - Diyanet İşleri Başkanlığı. Erişim 03 Eylül 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
51. Merter, Mustafa. Psikolojinin Üçüncü Boyutu Nefs Psikolojisi ve Rüyaların Dili. Kaknüs Yayınları: İstanbul, 2014.
52. Möngü, Bahtinur. “Postmodernizm Ve Postmodern Kimlik Anlayışı”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 17/2 (2013), 27-36.
53. Nawawy, Mohammed el- - Khamis, Sahar. Islam Dot Com Contemporary Islamic Discourses in Cyberspace. New York: Contemporary Islamic Discourses in Cyberspace, 2009.
54. OECD, Organisation for Economic Co-operation and Development. Family Size and Composition (2020). https://www.oecd.org
55. Onur, Bekir. Oyuncaklı Dünya. Ankara: Dost Yayınları, 2002.
56. Öcal, Mustafa. “Aı̇lede Çocukların Dini ve Ahlaki Eğitimlerı̇nde Karşılaşılan Problemlerı̇n Başlıca Sebeplerı̇ ve Çözüm İçı̇n Bazı Teklifler”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 3 (1996), 187-206.
57. Özbek, Ferhat. İslam’da Spor, Oyun ve Eğlence. Aksaray: Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
58. Özdemir, İzzet. “Postmodern Düşüncenin Türkiye’de Eğitim Sistemine Yansmaları”. Milli Eğitim Dergisi 204 (2014), 18-41.
59. Özdemir, Ömer. Din Eğitiminde Ailenin Yeri ve Önemi. Ankara: Nobel Yayınları, 2022.
60. Özdemir, Ömer. “Ebeveynlere Göre Ailede Çocuğun Din Eğitimi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 313-344.
61. Öztan, Güven Gürkan. Türkiye’de Çocukluğun Politik İnşası. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2013.
62. Özyılmaz, Ömer. Erzurumlu İbrahim Hakkı’ya Göre Çocuk Gelişimi ve Eğitimi. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1990.
63. Özyurt, Cevat. “Çocuk Sosyolojisi: Bir Giriş Denemesi”. Aile Sosyolojisi. ed. Kadir Canatan - Ergün Yıldırım. İstanbul: Açılımkitap, 2011.
64. Peker, Hüseyin. “Ailede Din Eğitiminin Psikolojik Temelleri”. Diyanet İlmi Dergi 21/1 (1985), 21.
65. Prensky, Marc. “Digital Natives, Digital Immigrants (Part 1)”. On the Horizon 9/5 (2005), 1-6.
66. Prout, Alan. Future of Childhood: Towards the Interdisciplinary Study of Children. London: Routledge&Falmer, 2005.
67. Prout, Alan - James, Allison. “A New Paradigm for the Sociology of Childhood? Provenance, Promise and Problems”. Constructing and Reconstructing Childhood. ed. Alan Prout - Allison James. 1-26. London: Routledge, 2003.
68. Rokeach, Milton. The Nature of Human Values. New York: Free Press, 1973.
69. Sağlam, İsmail. “Okulöncesi Eğitimde Sözlü Öğretim Etkinlikleri ve Din Eğitimi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2001), 195-208.
70. Sağlam, İsmail. “Okulöncesi Eğitimde Taklit Etkinlikleri ve Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/9 (2000), 561-562.
71. Sayar, Kemal. “Psikiyatri ve Kutsal”. Defter Dergisi 12/12 (1999), 141-164.
72. Senemoğlu, Nuray. Gelişim Öğrenme ve Öğretim Kuramdan Uygulamaya. Ankara: Pegem Akademi, 21. Baskı., 2012.
73. Sevinç, Müzeyyen. Erken Çocukluk Gelişimi ve Eğitiminde Oyun. İstanbul: Morpa Yayınları, 2005.
74. Sherkat, Darren E. “Religious Socialization: Sources of Influence and Influences of Agency”. Handbook of the Sociology of Religion. ed. Michele Dillon. 151-163. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
75. Subaşı, Münevver - Okumuş, Kübra. “Bir Araştırma Yöntemi Olarak Durum Çalışması”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21/2 (2017), 419-426.
76. Trocholepczy, Bernd. “Dijital Medya ve Din Eğitimi: Ayrı Dünyalar?” Çocuk ve Medeniyet Dergisi 6/12 (2021), 183-196.
77. Tuğrul, Belma - Zembat, Rengin. “Oyun Temelli Öğrenme”. Okul Öncesinde Özel Öğretim Yöntemleri. ed. Fatma Alisinanoğlu. 187-216. Ankara: Anı Yayıncılık, 2010.
78. Turkle, Sherry. Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. New York: Basic Books, 2011.
79. TÜİK, Türkiye İstatistik Kurumu. Evlenme ve Boşanma İstatistikleri (Şubat 2025). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Evlenme-ve-Bosanma-Istatistikleri-2024-54194&utm
80. TÜİK, Türkiye İstatistik Kurumu. Güvenlik Birimine Gelen veya Getirilen Çocuklar (Ağustos 2018). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Guvenlik-Birimine-Gelen-veya-Getirilen-Cocuklar-2017-27609&utm
81. TCK, Türk Ceza Kanunu (Kanun No. 5237). Resmî Gazete 25611 (26 Eylül 2004).
82. Uğur, Sinem Burcu. “Geçmişten Günümüze Şekillenen Çocukluk Algısı ve Çocuk Yetiştirme Pratikleri”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 45 (2018), 225-247.
83. UNICEF. United Nations Convention on the Rights of the Child. PDF. New York: United Nations, 1989. United Nations.
84. United Nations, UN. Convention on the Rights of the Child. Geneva: Committee on The Rigths of The Child, 2009. https://www.refworld.org/legal/general/crc/2009/en/70207
85. Ünal, Vehbi. “Geleneksel Geniş Aileden Çekirdek Aileye Geçiş Sürecinde Boşanma Sorunu ve Din”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/26 (2013), 588-602.
86. Vygotsky, Lev S. Düşünce ve Dil. İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 1998.
87. Wilson, Bianca D.M. - Bouton, Lauren J.A. LGBTQ Parenting in the US. PDF. Williams Institute, Temmuz 2024. Williams Institute. https://williamsinstitute.law.ucla.edu/
88. Yavuzer, Haluk. Ana-Baba-Çocuk. Istanbul: Remzi Kitabevi, 2016.
89. Yiğit, Ayşegül. “Çocuğun Gelişim Özellikleri ve İletişim İlkeleri Doğrultusunda Ailede Din Eğitimi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/22 (2006), 179-203.
90. Yörükoğlu, Atalay. Çocuk Ruh Sağlığı. İstanbul: Özgür Yayınları, 1992.