1950-1960 Yılları Arasında Yazılmış Çocuk Hikâye Kitaplarında Dinî Motifler

Öz

Bu araştırmanın amacı, 1950-1960 yılları arasındaki siyasal, toplumsal ve ideolojik yapının çocuk yetiştirme anlayışları üzerinden çocuk hikâye kitaplarının edebî muhtevasına ve dinî motiflerin kullanımına nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması deseni kullanılmış, veri toplama yöntemi olarak doküman incelemesi tercih edilmiştir. Bu kapsamda, 1950-1960 yılları arasında yayımlanmış 16 çocuk hikâye kitabı, belirlenen temalar çerçevesinde içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde, inanç ve ibadetle ilişkili dinî motiflerin yanı sıra günlük dilde kullanılan diğer dinî ifadeler de incelenmiştir. Araştırma bulguları, inanç boyutunda Allah, peygamber, melek, ahiret, kaza ve kader gibi kavramların; ibadet boyutunda ise kurban, dua, sadaka ve namaz vakitlerine ilişkin motiflerin öne çıktığını, ayrıca günlük dilde kullanılan dinî ifadelerin kullanım sıklığı ve çeşitliliği bakımından eserler arasında farklılıklar bulunduğunu göstermektedir. 1950-1960 döneminde din ve din eğitimi alanında yaşanan siyasal ve ideolojik değişimlerin çocuk hikâye kitaplarına yansıdığı ve bu eserlerde dinî motiflere önceki döneme kıyasla daha fazla yer verildiği belirlenmiştir. Bununla birlikte dinî motiflerin kullanım yoğunluğu ve çeşitliliğinin, dönemin yazarlarının dinî duyarlılıklarıyla birlikte dönemin genel siyasal ve kültürel atmosferiyle de ilişkili olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Dinî Motif
• Çocuk Hikâyeleri
• Dinî Değerler
• Demokrat Parti.

Etik Beyan

Bu çalışma, Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde Doç. Dr. Ömer Özdemir danışmanlığında Yıldız Aslan tarafından yürütülmekte olan “1950- 1960 Yılları Arasında Yazılmış Çocuk Hikâye Kitaplarının Dini Motifler ve Değerler Açısından İncelenmesi” başlıklı yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır. Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkeleri uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği yazarlar tarafından beyan olunur.

Religious Motifs in Children’s Storbooks Written Between 1950-1960

Öz

The purpose of this study is to reveal how the political, social, and ideological structure of the 1950–1960 period was reflected in the literary content of children's storybooks and in the use of religious motifs, as mediated by the prevailing conceptions of child-rearing. In the study, the case study design, one of the qualitative research methods, was employed, and document analysis was used as the data collection method. In this context, 16 children’s storybooks published between 1950 and 1960 were examined through content analysis within the framework of predetermined themes. During the analysis process, in addition to religious motifs related to belief and worship, other religious expressions used in daily language were also examined. The findings of the study indicate that, in the dimension of belief, concepts such as Allah, prophet, angel, afterlife, fate, and destiny are prominent; while in the dimension of worship, motifs related to sacrifice, prayer, almsgiving, and prayer times stand out. Moreover, differences were identified among the works in terms of the frequency and diversity of religious expressions used in daily language. It was determined that the political and ideological changes in the field of religion and religious education during the 1950-1960 period were reflected in children’s storybooks, and that religious motifs were given greater prominence in these works compared to the previous period. Furthermore, it can be argued that the intensity and diversity of the use of religious motifs are related not only to the religious sensitivities of the authors but also to the broader political and cultural atmosphere of the period.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Religious Motif
• Children’s Stories
• Religious Values
• Democrat Party

Etik Beyan

This study is based on the master’s thesis entitled “An Analysis of Children’s Storybooks Written Between 1950 and 1960 in Terms of Religious Motifs and Values”, which is being conducted by Yıldız Aslan under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Ömer Özdemir at the Institute of Social Sciences, Harran University. This study does not require ethical committee approval as the data were obtained from existing literature and published sources. The authors hereby declare that the research was conducted in accordance with scientific and ethical principles, and all sources utilized in the study have been duly acknowledged in the references.

Kaynakça

1. Ağırakça, Gülsüm. Osmanlı Döneminde Çocuk Hikâye Kitapları Dini ve Ahlaki Motifler. Dem Yayınları, 1. Basım, 2014.
2. Balı, Lamia. Işığa Koşan Çocuk. İstanbul: Kardeşler Basımevi, 1952.
3. Bilgin, Beyza. İslâm’da Çocuk. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1987.
4. Bilgisel, Şevket. Kahramanlar Köyü. İstanbul: Akın Kitap Evi, 1953.
5. Bilkan, Ali Fuat. “Çocuk Edebiyatı- Kavram ve Mahiyet”. Hece Dergisi 104-105 (2018), 24-35.
6. Creswell, John W. Araştırma Deseni( Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları). Ankara: Eğiten Kitap, 3. Basım, 2017.
7. Çalışkan, Adem. “İslamî Çocuk Edebiyatı”. On Dokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/12-13 (2001), 409-436.
8. Çamurcu, Utku. 1958-1964 Yılları Arasında Yayımlanan Çocuk Haftası Dergisinin Çocuk Edebiyatı Açısından İncelenmesi. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021.

9. Çetin Yıldız - Kıymaz, Mustafa Said. “Kitap Kritiği: 20. Yüzyıl Tatar Çocuk Edebiyatının Özellikleri ve Gelişim Aşamaları”. Journal of Turkish Language and Literature 5/4 (2019), 894-905.
10. Çıkla, Selçuk. “Tanzimat’tan Günümüze Çocuk Edebiyatı ve Bazı Öneriler”. Hece Dergisi 104-105 (2018), 112-132.
11. Çorapcı, Nergiz. Bir Çocuk Edebiyatı Yazarı Olarak Kemalettin Tuğcu: Hayatı, Sanatı ve Çocuk Romanları Üzerine Bir İnceleme. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
12. Değirmenci, Mahmut. Çocuk Hikâyesi ve Fakir Baykurt’un Çocuk Hikâyeciliğine Katkısı. Malatya: İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2010.
13. Demirdöğen, Melek - Farsakoğlu Eroğlu, Ayşe. “İslami Çocuk Edebiyatı”. Turkish Studies Language and Literature 16/1 (2021), 185-206.
14. Ege, Remziye. Okulöncesi Çocukları İçin Hazırlanan Kitaplarda Dini ve Ahlaki Motiflerin İşlenişiyle İlgili Bir İnceleme. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1997.
15. Egeli, Münir Hayri. Tahta Bacaklı Prens. İstanbul: Çocuk Kitapevi, 1957.
16. Eğrilmez, Şükran. Yiğit Çoban. İstanbul: Çocuk Kitapevi, 1954.
17. Elmalı, Fahrünnisa. Oduncunun Oğlu. İstanbul: Çocuk Kitapevi, 1955.
18. Erten, Cemal. Acı Şeker. İstanbul: Bilgin Çocuk Yayınları, 1958.
19. Esmer, Seyhan Kübra. Cumhuriyet Dönemi’nin İlk Yıllarında (1923-1928) Yayımlanan Çocuk Dergilerindeki Tahkiyeli Metinlerin Çocuklara Değer Aktarımı Açısından Değerlendirilmesi. Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2007.
20. Gözen, Atiye. Çocuk Hikâyelerinde Dini Motiflerin Eğitim Açısından İncelenmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1995.
21. İnan, Ruhi. Cumhuriyet Dönemi Çocuk Dergi ve Gazeteleri (Tahlili Fihrist 1923-1940). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012.
22. Karacoşkun, Mustafa Doğan. “Şark- İslâm Klasiği Pendname’ye Göre Kişilik Tipleri ve Mutluluk Yolları”. Din Bilimleri Akademik Araştıma Dergisi 12/3 (2012), 7-29.
23. Karadoğan, Umut Cafer. “‘Çocuk ve Çocukluk’ Kavramının Tarihsel Süreçte Değerlendirilmesi”. Çocuk ve Medeniyet 4/7 (2019), 195-226.
24. Karakaya, Zeki. “Çocuk Felsefesi ve Çocuk Edebiyatı”. Hece Dergisi 104-105 (2005), 446-461.
25. Karakuş Öztürk, Hatice. “Çocukluğun Tarihsel Gelişimi Üzerine Düşünceler”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13 (2017), 253-276.
26. Kendir, Mürüvvet. Karıncaların Savaşı. İzmir: Endüstri Basım ve Yayım Evi, 1951.
27. Kınalı, Fahriye. Anneme En Güzel Hediye. Ankara: Güney Matbaacılık ve Gazetecilik, 1956.
28. Konar, Elif. “Çocuk, Edebiyat ve Eğitim”. Hece Dergisi 104-105 (2018), 296-306.
29. Koyuncuoğlu, Aykut. “Çocuk Edebiyatının Dünya’daki ve Türkiye’deki Tarihsel Gelişimi”. Spor, Eğitim ve Çocuk 1/1 (2021), 1-16.
30. Köksal, Kemal vd. “Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarının Kök Değerler Açısından İncelenmesi” 5/2 (2022), 74-87.
31. Nacar, Bilge. Çocuk Hikâyelerinde Din Eğitimi (Kemalettin TUĞCU ve M. Yaşar KANDEMİR Örnekleri). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008.
32. Özveren, Vecihe. Cehennem Köyü. İzmir: Bilgin Çocuk Yayınları, 1956.
33. Polat, Fatime Nur. 1930-1946 Yılları Arasında Yazılmış Çocuk Hikâye Kitaplarının Dini Motifler ve Değerler Açısından İncelenmesi. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
34. Polat, Fatime Nur - Özdemir, Ömer. “1930-1946 Yılları Arasında Yazılmış Çocuk Hikâye Kitaplarında Dinî Motifler”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 41 (2024), 745-758.
35. Sınar, Alev. “Türkiye’de Çocuk Edebiyatı Çalışmaları”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 4/7 (2006).
36. Şapolyo, Enver Behnan. Gelincik Abla. İstanbul, 1953.
37. Şener, Osman Zahit. “Çocuk Edebiyatında Dini, Kültürel ve İdeolojik Aktarım Bağlamında Dini Çocuk Edebiyatı”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2021), 1238-1260.
38. Şimşek, Kemal - Kartal, Atilla. “Çocuk Edebiyatının Başlangıcına Dair Bir Değerlendirme”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 29 (2022), 344-356.
39. Şirin, Mustafa Ruhi. Çocuk, Çocukluk ve Çocuk Edebiyatı. Uçan At, 2022.
40. Tezel, Naki. Talih Kuşu. Ankara: Dost Yayınları, 1960.
41. Tuğcu, Kemalettin. Hırsızın Oğlu. İstanbul: Ceylan Yayınları, 1959.
42. Tuğcu, Kemalettin. Yetim Malı. İstanbul: Ceylan Yayınları, 1959.
43. Turan, İbrahim. “Bazı Batı ve Türk Çocuk Klasiklerinde Dini ve Ahlaki Değerler”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/1 (2010), 171-194.
44. Turanalp, Muhammed Fatih. “Çocuk Kitaplarında Dini İçerik”. Hece Dergisi 104-105 (2018), 412-415.
45. Turanalp, Muhammed Fatih. “Çocuk Kitaplarında Ölüm Temasının İşlenişi: Bir Ölüm Eğitimi Materyali Olarak Arnold Lobel’in ‘Fil Amca’ Kitabı Örneği”. Milli Eğitim 54/248 (2025), 2367-2400.
46. Turanalp, Muhammed Fatih. Dini İçerikli Çocuk Kitaplarının Öğretmen Görüşleri Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
47. Uğurer, Saadet. Kahraman Çocuk. Ankara: Doğuş Limited Şirketi, 1957.
48. Ummanel, Azize. “Erken Cumhuriyet Döneminde Çocukluğun İnşası ve Bir Araç Olarak Çocuk Edebiyatı”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 25/100 (2023), 302-316.
49. Yaşaroğlu, Naime Halit. Gazeteci Küçük Ahmet. İstanbul: Çocuk Kitapevi, 1952.
50. Yılmaz, Ensar. “Demokrat Parti Döneminde (1950-1960) Kültür/Sanat Alanındaki Değişim Süreci”. International Journal of Social Hummanitties and Admınıstrative Sciences 9/60 (2023), 2182-2188.
51. Zariç, Mahfuz. “1950-1980 Arası İslami Duyarlıklı Öykü Anlayışı ve Öykücüler”. Akademik Bakış Dergisi 59 (2017), 1-17.