Osmanlı Dönemi Arap Edebiyatçısı el-Muhibbi ve Eseri Nefḥatu’r-Reyḥane

Öz

Bu çalışma, Osmanlı dönemi Arap edebiyatına yönelik yerleşik “gerileme” anlayışını, Muhammed Emîn b. Faḍlullâh el-Muḥibbî’nin Nefḥatu’r-Reyḥâne adlı eseri çerçevesinde yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yöntemlerden doküman analizi benimsenmiş; klasik kaynaklar ile modern çalışmalar birlikte incelenmiştir. Arap edebiyatı tarihine ilişkin çalışmaların büyük ölçüde Câhiliye, Emevî ve Abbâsî dönemlerine yoğunlaştığı, buna karşılık Osmanlı döneminin yeterince ele alınmadığı ve çoğu zaman olumsuz bir çerçevede değerlendirildiği görülmektedir. Ancak el-Muḥibbî’nin başta Nefḥatu’r-Reyḥâne olmak üzere Ḫulâṣatu’l-Eser gibi eserleri, XVII. yüzyılda Arap edebî hayatının canlılığını koruduğunu ortaya koymaktadır. Biyografi (terâcim) ve edebiyat türünü bir araya getiren Nefḥatu’r-Reyḥâne, 380 biyografiyi ihtiva etmekte; Anadolu, Suriye, Hicaz ve Mısır gibi geniş bir coğrafyada yaşamış şair ve edipleri kapsamaktadır. Eserde yer alan şiir ve nesir örnekleri, dönemin edebî zevkini ve üretimini yansıtması bakımından önemli veriler sunmaktadır. Bu yönüyle eser, yalnızca bir biyografi kitabı değil, aynı zamanda XVII. yüzyıl Osmanlı coğrafyasındaki Arap edebiyatını bütüncül biçimde ortaya koyan temel bir kaynak niteliğindedir. Sonuç olarak, elde edilen bulgular Osmanlı dönemi Arap edebiyatının sanıldığı gibi bir gerileme süreci yaşamadığını; aksine süreklilik arz eden canlı bir edebî ortam sunduğunu göstermektedir. Bu çalışma, söz konusu döneme ilişkin yerleşik kanaatlerin yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini ortaya koymakta ve terâcim literatürünün bu bağlamdaki önemine dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• Osmanlı Dönemi
• Arap Edebiyatı
• el-Muhibbi
• Nefhatu'r-Reyhane

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkeleri uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği yazarlar tarafından beyan olunur.

Ottoman Period Arabic Literary Man al-Muhibbi and His Work Nafḥat al-Rayḥânah

Öz

This study aims to re-evaluate the commonly held “decline” paradigm regarding Ottoman-period Arabic literature through the work Nafḥat al-Rayḥânah by Muḥammad Amīn b. Faḍlullâh al-Muḥibbî. In this research, the document analysis method, one of the qualitative research approaches, was employed, and both classical sources and modern studies were examined. Studies on the history of Arabic literature have largely focused on the Jâhiliyyah, Umayyad, and Abbasid periods, while the Ottoman period has received relatively little attention and has often been evaluated negatively. However, works such as Nafḥat al-Rayḥânah and Khulâṣat al-Athar by al-Muḥibbî clearly demonstrate that literary activity in the seventeenth century remained vibrant. Combining the genres of biography (tarâjim) and literature, Nafḥat al-Rayḥânah includes 380 biographies and covers poets and literary figures from a wide geographical area, including Anatolia, Syria, the Hijaz, and Egypt. The poetic and prose samples presented in the work provide significant insights into the literary taste and production of the period. In this respect, the work is not only a biographical source but also a fundamental reference that reflects Arabic literary life in the Ottoman world in a comprehensive manner. In conclusion, the findings indicate that Arabic literature in the Ottoman period did not experience a decline as commonly claimed; rather, it maintained a dynamic and continuous intellectual and literary activity. This study highlights the need to reconsider prevailing assumptions about the period and emphasizes the importance of tarâjim literature in reassessing Ottoman-era Arabic literary history.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and Rhetoric
• Ottoman Period
• Arabic Literature
• al-Muhibbi
• Nafhat Arryhanah

Etik Beyan

This study does not require ethical committee approval as the data were obtained from existing literature and published sources. The authors hereby declare that the research was conducted in accordance with scientific and ethical principles, and all sources utilized in the study have been duly acknowledged in the references.

Kaynakça

1. Abdullatif, İyd Fethi. “Osmanlı Döneminde Edebiyatçı Aileler (el-Muhibbî ve el-Ğazzî Örneği)”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (30 Aralık 2009), 83-118.
2. Altıkulaç, Tayyar. “Ebû Şâme el-Makdisî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. X/233-235. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-same-el-makdisi
3. Avcı, Casim. “Uceymî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. XLII/37-38. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. https://islamansiklopedisi.org.tr/uceymi
4. Bağdâdî, İsmail b. Muhammed Emin Mir Selim el-Bâbânî el-. Hediyyetü’l-‘Ârifîn Esmâu’l-Müellifîn ve Âsâru’l-Muṣannifîn. İstanbul: Behiyye Matbaası, ts.
5. Bilgehan, İzzettin. Yemen Arap Edebiyatı Emir San’ani Divanı. Konya: Palet Yayınları, 2023.
6. Brockelman, Carl. “Muhibbî”. İslam Ansiklopedisi. VIII/512. İstanbul: M:E:B Yayınları, 1970.
7. Cemâluddîn, Muhsin. Aʽlâmu Udebâʽi’l-Yemen fî Nefhati’r-Rayhâne li’l-Muhibbî. el-İklîl, 1990.
8. Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1961.

9. Durmuş, İsmail. “Muhibbî, Muhammed Emîn”. TDV İslâm Ansiklopedisi. XXXI/35-37. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. https://islamansiklopedisi.org.tr/muhibbi-muhammed-emin
10. Emecen, Feridun. Osmanlı Siyasi Tarihi,Kuruluştan Küçükkaynarca’ya Osmanlı Devleti Tarihi. İstanbul: İslam Tarihi Sanat ve Kültür Araştırma Vakfı Yayınları, 1994.
11. Fidan, İbrahim. Arap Şairlerinden İbnu’n-Nâkib ve Şiiri. Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları, 2016.
12. Ḫafâcî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ömer. Reyḥânetu’l-Elibba’ ve Zehratu’l-Hayatu’d-Dünya. thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Maṭbaʿatu Mustafa el-Bâbî el-Ḥalebî, 1967.
13. İnalcık, Halil. The Ottaman Empire. çev. Norman Itzkowıtz - Colın Imber. London: Weidenfeld and Nicolson, 1973.
14. Karabela, Nevin. “Muhibbî ve ‘Mâ Yu’avvel ʻAleyh fi’l-Muzâf ve’l-Muzâf İleyh’ Adlı Eseri” 30 (2010), 7-23.
15. Karaöz, Halil İbrahim. Osmanlı Dönemi Arap Edebiyatı İbrahim er-Riyâhî ve Şiirleri. Ankara: İlahiyat Yayınları, 1. Basım, 2025.
16. Karaöz, Halil İbrahim. “Muhammed b. Osman es-Senûsî ve Musâmerâtu’ẓ-Ẓarîf bi-Ḥusni’t-Ta‘rîf Adlı Eseri”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (31 Aralık 2023), 481-504. https://doi.org/10.17859/pauifd.1371567
17. Küçüksarı, Mücahit. Osmanlı Dönemi Arap Şairlerinden İbrahim es-Sefercelâni ve Şiirleri. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2017.
18. Muḥibbî, Muhammed Ebu’l-Fadl. Ma Yuʻavvelu ʻAleyhi min Muḍâf vel -Muḍâfu İleyh. thk. Suʻûd b. Abdullah Âli Hüseyin. Riyad: Memleketu’l-ʻArabiyyetu’s-Suʻûdiyyetu Vizâratu’t-Taʻlîmi’l-ʻÂlî Câmiʻatu’l-İmâm Muhammed b. Suʻûd el-İslâmiyyetu ʻImâdu’l-Baḥsi’l-ʻIlmî Silsiletu’l-Baḥsi’l-ʻIlmî, 2010.
19. Muhibbî, Muhammed Emîn b. Faḍlullâh. Divanu Muhmmed Emin b. Fazlullah el-Muhibbî ve Rasailuhu. thk. Yusuf Muhammed ʻInâtî. Ürdün: Daru ʻÂlemu’s-Sekâfeti, 2017.
20. Muhibbî, Muhammed Emîn b. Faḍlullâh. Hulaṣatu’l-Eser fi Ayani’l-Karni’l-Hadiye Aşar. Beyrut: Dâru’s-Sadır, ts.
21. Muḥibbî, Muhammed Emîn b. Faḍlullâh. Nefhatu’r-Reyhane ve Raşhatu Tılai’l-Hane, tsz.
22. Muḥibbî, Muhammed Emîn b. Faḍlullâh. Zeylu Nefḥati’r-Reyḥâne ve Raşḥatu Ṭılâi’l-Ḥâne. thk. Ahmed ʻİnâye. Beyrut: Dâru Mektebetu’l-ʻİlmiyye, 2005.
23. Murâdî, Muhammed Halîl b. Ali b. Muhammed. Silku’d-Durer fî A‘yâni’l-Ḳarni’s-Sâniye‘Aşer. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1988.
24. Ömer, Musa Paşa. Târîḫu’l-Edebi’l-ʻArabî el-ʻAṣru’l-ʻUsmânî. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muʻâṣır, 1. Basım, 1989.
25. Özkaya, Yücel. XVII. Yüzyılda Osmanlı Kurumları ve Osmanlı Toplum Yaşantısı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1985.
26. Pakalın, Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul, 1993.
27. Pekparlatır, Selçuk. Osmanlı Dönemi Şairlerinden Yûsuf el-Esîr ve Şiiri. Konya: Palet Yayınları, 2019.
28. Ṣabbâğ, Leylâ. el-Mucteme‘u’l-‘Arabiyyu’s-Sûrî. Dımeşk: Menşûrâtu Vizârati’s-Sekâfe, 1983.
29. Ṣabbâğ, Leylâ. Min Aʻlâmi’l-Fikri’l-ʻArabî fi’l-ʻAsri’l-ʻUsmânî’l-Evvel, Muhammed Emîn el-Muḥibbî ve Kitâbuhû Ḫulâṣatu’l-Eser fî Aʻyâni’l-Ḳarni’l-Ḥâdî ʻAşar. Dımeşk: eş-Şirketü’l-Mütteḥidetu lit-Tevzîʻ, 1. Basım, ts.
30. Ṣabbâğ, Leylâ. Muhtarat min Kitab Hulaṣatu’l-Eser fi Ayani’l-Karni’s-Sani Aşar,. Dımeşk: Menşûrâtu Vizârati’s-Sekâfe, 1983.
31. Samancı, Yusuf Sami. Osmanlı Dönemi Arap Şairlerinden Mencek Paşa ve Şiirleri. Konya: Çizgi Kitabevi, 2017.
32. Sarı Mehmet Paşa, Defterdar. Zübde-i Vekayiat. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995.
33. Tasa, Muhammet. İbnu’s-Semman ve Şiirleri. Konya: Adal Ofset, 2007.
34. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi: XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 6. Basım, ts.
35. Yazıcı, Talib - Özel, Ahmet. “Emeviyye Camii”. TDV İslam Ansiklopedisi. XI/108-109. TDV Yayınları, 1995.
36. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris ed-Dımaşkî ez-. el-Aʻlâm. Beyrut: Dâru’l-ʻIlm li’l-Melâyin, 15. Basım, 2002.