Dijital Dönüşüm ve İnsani Gelişmişlik: Türkiye Üzerine Ampirik Bir Analiz

Öz

Dijital dönüşüm ve yenilik temelli büyüme süreçleri, ülkelerin üretkenlik yapısı, ekonomik performansı ve toplumsal refah düzeyi üzerinde önemli etkiler yaratmaktadır. Ar-Ge faaliyetleri ile bilgi–iletişim teknolojilerinin (BİT) yaygınlaşması, eğitim, sağlık ve gelir olanaklarını iyileştirerek insani gelişmişliği destekleyen temel dinamikler arasında yer almaktadır. Bununla birlikte dijitalleşmenin kapsayıcılık boyutu ve ortaya çıkardığı dağılımsal etkiler, politika yapıcılar açısından önemini koruyan bir tartışma alanı oluşturmaktadır. Bu çalışma, 2002–2022 dönemi için Türkiye’de Ar-Ge harcamaları ve BİT ihracat harcamalarının insani gelişmişlik üzerindeki uzun dönemli etkilerini inceleyerek literatüre farklı bir perspektif sunmaktadır. Dijital dönüşüm ile insani gelişmişlik arasındaki ilişkiyi doğrudan ele alan ampirik çalışmaların görece sınırlı olması nedeniyle, çalışma İnsani Gelişmişlik Endeksi’ni (ige) bağımlı değişken olarak kullanarak dijitalleşmenin ekonomik, eğitim ve sağlık boyutlarını birlikte değerlendiren bütüncül bir yaklaşım benimsemektedir. ADF testi serilerin I(1) olduğunu göstermiş, Lag=2 gecikme yapısı altında tek eşbütünleşme vektörü (r=1) tespit edilmiştir. Uzun dönem bulguları, hem Ar-Ge harcamalarının hem de BİT ihracat harcamalarının insani gelişmişliği pozitif ve anlamlı biçimde etkilediğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte katsayı büyüklükleri, mevcut dijitalleşme yapısının insani gelişmişliği artırırken kapsayıcılık sorunları yaratabileceğine işaret etmektedir. Tanısal testler modelde otokorelasyon ve değişen varyans bulunmadığını göstermektedir. Bulgular, Türkiye’de dijital dönüşümün insani gelişmişlik açısından kritik olduğunu, ancak kapsayıcı politikalarla desteklenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ar-Ge Harcamaları
• BİT İhracat Harcamaları
• İnsani Gelişmişlik Endeksi
• Johansen Eşbütünleşme

DİGİTAL TRANSFORMATİON AND HUMAN DEVELOPMENT: AN EMPİRİCAL ANALYSİS OF TURKEY

Öz

Digital transformation and innovation-driven growth processes have significant impacts on countries' productivity structures, economic performance, and social welfare levels. Research and development activities and the widespread adoption of information and communication technologies (ICT) are among the fundamental dynamics supporting human development by improving education, healthcare, and income opportunities. However, the inclusivity dimension of digitalization and its distributional effects remain an important area of debate for policymakers. This study offers a different perspective to the literature by examining the long-term effects of R&D expenditures and ICT export expenditures on human development in Turkey for the period 2002–2022. Due to the relatively limited number of empirical studies that directly address the relationship between digital transformation and human development, the study adopts a holistic approach that evaluates the economic, educational and health dimensions of digitalization together by using the Human Development Index (HDI) as the dependent variable. The ADF test showed that the series are I(1), and a single cointegration vector (r=1) was detected under the Lag=2 lag structure. Long-term findings reveal that both R&D expenditures and ICT export expenditures positively and significantly impact human development. However, the coefficient magnitudes indicate that while the current digitalization structure increases human development, it may create inclusivity problems. Diagnostic tests show no autocorrelation or heteroskedasticity in the model. The findings suggest that digital transformation in Turkey is critical for human development, but it needs to be supported by inclusive policies.

Anahtar Kelimeler

• R&D Expenditures
• ICT Export Expenditures
• Human Development Index
• Johansen Cointegration

Kaynakça

1. Djunaedi, A. Z. (2021). Digitalization impact on growth & human capital: Indonesia broadband plan case study. Review of Business, Accounting & Finance, 1(3), 299-309.
2. Enders, W. (2015). Applied econometric time series (4. baskı). https://new.mmf.lnu.edu.ua/wp-content/uploads/2018/03/enders_applied_econometric_time_series.pdf
3. Gujarati, D. N., & Porter, D. C. (2012). Temel ekonometri (Ü. Şenesen & G. G. Şenesen, Çev.; 5. bs.). Literatür Yayıncılık.
4. Işık, N., Acar, M., & Işık, H. B. (2004). Enflasyon ve döviz kuru ilişkisi: Bir eşbütünleşme analizi (The relationship between inflation and exchange rate: A cointegration analysis). Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(2), 325–340.
5. Ivanová, E., Žárská, V., & Masárová, J. (2021). Digitalization and human capital development. Entrepreneurship and Sustainability Issues, 9(2), 402-415. https://doi.org/10.9770/jesi.2021.9.2(26)
6. Johansen, S. (1988). Statistical analysis of cointegration vectors. Journal of Economic Dynamics and Control, 12(2–3), 231–254. https://doi.org/10.1016/0165-1889(88)90041-3.
7. Kamath, A., Poojari, S. & Varsha, K. (2025). Assessing the robustness of normality tests under varying skewness and kurtosis: a practical checklist for public health researchers. BMC Med Res Methodol. https://doi.org/10.1186/s12874-025-02641-y https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/USA
8. Kline, R. B. (2015). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford publications.

9. Kyrychenko, M. (2019). The impact of digital technologies on the development of human and social capital in the conditions of the digitalized society. Humanities Studies, (1), 78-92. https://doi.org/10.26661/hst-2019-1-78-09
10. Mahfudj, A., & Aisyah, S. (2025). The impact of digitalization on the human development index in ASEAN. Indonesian Interdisciplinary Journal of Sharia Economics (IIJSE), 8(3), 7615-7625.
11. Marukhlenko, O.V., Panchenko, A.H., Rudenko, V. ve Oleshchenko, V. (2025). Digital transformation as a driver of human development: challenges and opportunities for Ukraine. Global Scientific Trends: Economics and Public Administration. 2(2). ss. 25–43. doi:10.5281/zenodo.15379282.
12. Regis, A. M. S., Gomes, S. C., & Georges, M. R. R. (2024). Impact of digitalization and technological human capital on the performance of the Brazilian PYME: An empirical study. Journal of Technology Management & Innovation.
13. Reis, J., Amorim, M., Melão, N., & Matos, P. (2018). Digital transformation: A literature review and guidelines for future research. Trends and Advances in Information Systems and Technologies, 411–421. https://doi.org/10.1007/978-3-319-77703-0_41
14. Shevchenko, I., Zavadskykh, H., Ptashchenko, O., Zvonar, V., & Vishka, I. (2023). The application of digitization in the economy as a promising direction in the growth of human capital. Economic Affairs, 68(01s), 345-352. https://doi.org/10.46852/0424-2513.1s.2023.37
15. Soyyigit, S., Eren, E., & Akis, E. (2019). Investigation of the relationship between economic complexity level and human development level: Comparison of developed and developing countries. Journal of Management, Marketing and Logistics, 6(3), 162-174. https://doi.org/10.17261/Pressacademia.2019.1129
16. Sünbül, E. (2025). Türkiye’de Toplam Para Arzı ve Nominal Faiz Oranlarının Tüketici Fiyat Enflasyonu Üzerindeki Etkileri: Johansen Eşbütünleşme Testi ve Vektör Hata Düzeltme Modeliyle Bir Değerlendirme. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 24(1), 312-336.
17. United Nations Development Programme. (2010). Human Development Report 2010: The Real Wealth of Nations - Pathways to Human Development (20th anniv). Palgrave Macmillan.
18. United Nations Development Programme. (2020). 2020 HDR Technical Notes. http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020_technical_notes.pdf
19. United Nations Development Programme (2025). Human Development Report 2025.A matter of choice People and possibilities in the age of AI. https://www.undp.org/tr/turkiye/publications/insani-gelisme-raporu-2025
20. Xholo, N., Ncanywa, T., Garidzirai, R. & Asaleye, A.J. (2025). Promoting economic development through digitalization: Impacts on human development, economic complexity and gross national income. Administrative Sciences. 15(2). 50. https://doi.org/10.3390/admsci15020050.
21. Vial, G. (2019). Understanding digital transformation: A review and a research agenda. The Journal of Strategic Information Systems, 28(2), 118–144.
22. Yıldırım, Z. (2025). Dijitalleşmenin İnsani Gelişmeye Etkileri: OECD Ülkeleri Üzerine Ampirik Bir İnceleme. Uşak Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Dergisi; 5(2); 251-265.
23. Zghidi, N. ve Trabelsi, R. (2025). Impact of digitalization on sustainable development: a comparative analysis of developed and developing economies. Journal of Risk and Financial Management. 18(7). ss.359. https://www.mdpi.com/journal/jrfm/apc.