The Cult Of Mithrain The Kingdom Of Commagene: East–West Cultural Synthesis and Its Political–Diplomatic Function

Öz

This study examines the impact of the Mithraic cult on the religious and political structure of the Kingdom of Commagene. Situated at the crossroads of Eastern and Western civilizations, the Kingdom of Commagene forged a unique religious identity by blending multiple belief systems. One of the key elements of this synthesis was the Mithraic cult, which became intertwined with King Antiochos I’s quest for divine legitimacy and found expression in sacred sites such as Mount Nemrut, Arsameia, and Doliche. The figure of Mithras- symbolizing the sun, justice, and celestial authority -emerged as a fundamental pillar of royal ideology. Ritual spaces such as the subterranean tunnel at Arsameia reveal the esoteric aspects of this belief system, while similar structures in the Black Sea region reflect the broader diffusion of the Mithraic cult throughout Anatolia. Under the influence of King Mithridates VI of Pontus, this religious tradition spread further and, during the Roman period, became visible in many parts of the Roman world, including prominent Anatolian centers like Doliche. This study highlights how the Mithraic cult was employed as a tool of legitimization in Commagene and how it functioned as a religious conduit both locally and across the broader imperial context.

Anahtar Kelimeler

• Commagene
• Mithras
• Doliche
• Arsameia
• Mount Nemrut
• Kahta

Kommagene Krallığında Mithra Kültü: Doğu-Batı Kültürel Sentezi ve Siyasi-Diplomatik İşlevi

Öz

Bu çalışma, Kommagene Krallığı’nda Mithra kültünün dinî ve siyasi yapıya etkisini incelemektedir. Doğu ile Batı medeniyetlerinin kesişim noktasında yer alan Kommagene Krallığı, birden çok inanç sistemini harmanlayarak özgün bir dinî kimlik oluşturmuştur. Bu sentezin önemli unsurlarından biri olan Mithra kültü, I. Antiochos’un ilahi meşruiyet arayışıyla bütünleşmiş ve özellikle Nemrut Dağı, Arsameia ve Doliche gibi kutsal alanlarda vücut bulmuştur. Güneş, adalet ve göksel otoriteyi simgeleyen Mithra figürü, kraliyet ideolojisinin temel dayanaklarından biri hâline gelmiştir. Arsameia’daki yer altı tüneli gibi ritüel alanlar, bu inancın gizemci yönünü ortaya koyarken, Karadeniz Bölgesi’ndeki benzer yapılar da Mithra kültünün Anadolu genelindeki yayılımını göstermektedir. Pontus Kralı VI. Mithridates’in etkisiyle bölgeye yayılan bu inanç sistemi, Roma döneminde, Roma egemenliği altında bulunan dünyanın bir çok noktasında kendini göstermiştir. Anadoluda da Doliche gibi merkezlerde varlığını sürdürmüştür. Çalışma, Mithras kültünün Kommagene’de nasıl bir meşruiyet aracı olarak kullanıldığını ve bu inanç yapısının hem yerel hem de imparatorluk düzeyinde nasıl bir dinî geçiş noktası işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kommagene
• Mithra
• Doliche
• Arsameia
• Nemrut Dağı
• Kahta

Kaynakça

1. Plutarch. (1914). Plutarch’s lives (Vol. 5: Pompey, Caesar, Brutus, Mark Antony; B. Perrin, Trans.). Cambridge, MA: Harvard University Press. (Original work published ca. 100 CE)
2. Pliny the Elder. (1917). Natural history (J. Bostock & H. T. Riley, Trans.). Harvard University Press. (Loeb Classical Library)
3. Strabo. (1917). Geography (H. C. Hamilton & W. Falconer, Trans.). Harvard University Press. (Loeb Classical Library)
4. Strabo. (2015). Geografika (A. Pekman, Çev.). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları
5. Atalay, E. ve Ertekin, A. (1986). “Çorum Yöresinde Yeni Bulunan Kaya Kabartması”. Eski Eserler ve Müzeler Bülteni, 8, 19–26.
6. Arslan, M. (1999). Roma Dönemi Kilikya Şehir Sikkelerinde Mithras Kültü. OLBA (2), 425–445.
7. Baker, G. P. (1931). Constantine and the Cristian Revolution. New York: Eveligh Nash & Grayson Limited.
8. Bakırcı, M. (2012). Bir Cumhuriyet Dönemi Şehri Kahta. Çantay Kitabevi, İstanbul.

9. Başgelen, N. (2003). Nemrut Dağı Keşfi, Kazıları, Anıtları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
10. Beck, R. (1998). The Mysteries of Mithras: A New Account of Their Genesis. The Journal of Roman Studies, 88, 115–128.
11. Beck, R. (2004). Beck on Mithraism. Trowbridge: Wiltshire.
12. Belck, W. (1901). Forschungsreise in Kleinasien. Verlag von Dietrich Reimer.
13. Bernt-Ersöz, S. (2006). Phrygian rock-cut shrines: Structure, Function and Cult Practice (Culture and history of the ancient Near East, 25). Brill, LeidenBoston.
14. Bulut, A. E. (2020). A General Overview on the Stepped Tunnels in Pontos Region. K. S. Girginer, G. Dardeniz, A. Gerçek, F. Erhan, E. Genç, İ. Tuğcu, Ö. Oyman-Girginer, M. C. Fırat, H. Gerçek, & M. F. Tufan (Eds.), Amanosların gölgesinde: Hayriye Akıl anı kitabı (ss. 47-62). Ege Yayınları.
15. Brandon, S.G.F. (1954). Mithraism and Its Challenge to Christianity. Hibbert Journal, 53, 107-114.
16. Brinkmann, V. & Brijder, Hermanus A. G. (2005). Kleur! Bij Grieken en Etrus-ken, exh. cat. Allard Pierson Museum, 2nd December 2005–25th March 2006 (Amsterdam).
17. Brijder, Hermanus A. G. (2014). Nemrud Dağı: Recent archaeological research and conservation activities in the tomb sanctuary on Mount Nemrud. De Gruyter.
18. Bryce, T. (2009). The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient
19. Bulut, A. E. (2019). Pontos bölgesi basamaklı tünellerinin köken ve işlevleri üzerine bazı öneriler. Cedrus: The Journal of MCRI, 7, 223–243.
20. Burkert, W. (1999). İlkçağ Gizem Tapıları. Çev. Bahadır Sina Şener. Ankara: İmge Kitabevi.
21. Campbell, L. A. (1968). Mithraic Iconography and Ideology. Leiden: E. J. Brill.
22. Clauss, M. (1990). Mithras Kult und Mysterien. München: Kempten Printed in Germany.
23. Clauss, M. (2000). The Roman Cult of Mithras: The god and his mysteries. Edinburgh University Press.
24. Clauss, M. (2001). The Roman Cult of Mithras: The God and his Mysteries. Çev. Richard Gordon. New York: Routledge.
25. Coşkun, A. (2017). Zerzevan Kalesi, Roma’nın Sınır Garnizonu/Zerzevan Cast-le, Roman Border Garrison. Diyarbakır: Valiliği Kültür Sanat Yayınları.
26. Cumont, F. (1956). The Mysteries of Mithra (T.J. McCormack çev.). New York: Dover.
27. Çoban, M. (2021).Mitraizm ve Mitraizm’in erken dönem Hristiyanlığına olası etkileri. Doktora Tezi (yayımlanmamış), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Dinler Tarihi Bilim Dalı, İstanbul, s. 237.
28. Dörner, F. K. (1987). Der Thron der Götter auf dem Nemrud Dağ: Das Heiligtum des Antiochos I. von Kommagene. 2. Auflage. Mainz am Rhein: Philipp von Zabern.
29. Dörner, F. K. (1987). Dörner, Der Thron der Götter auf dem Nemud Dağ. Kommagene – das grosse archäologische Abenteuer in der östlichen Türkei (sec. ed., originally: Kommagene. Götterthrone und Königsgräber am Euphrat, 1981; also paperback ed. in 1991 (Bergisch Gladbach).
30. Dörner, F. K.& Goell, T. F. K. (1963). Dörner & Th. Goell, ‘Arsameia am Nymphaios. Die Ausgrabungen im Hierothesion des Mithradates Kallinikos von 1953–1956’, IstForsch 23.
31. Dumezil, Georges. (1990). Mitra Varuna An Essay On Two Indo European Rep-resentations Of Sovereignty Zone Books.
32. Dürüşken, Ç. (2000). Roma’nın Gizem Dinleri. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
33. De Jerphanion, G. (1928). Une Nouvelle Province de l'Art Byzantin: La Cappadoce. Paris: E. Leroux.
34. Erol, A. F. (2012). “Ordu İli Fatsa İlçesi Arkeolojik Yüzey Araştırması 2011”. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 30(2), 183–196.
35. Estin, C. & Laporte, H. (2010). Yunan ve Roma Mitolojisi (M. Eran, Çev.). An-kara: TÜBİTAK.
36. Gabriel, A. (1965). Phrygie: Exploration Archéologique, La Cité de Midas Arc-hitecture, Tome IV. Paris.
37. Grenet, F. (2016). "Mithra (ii). Iconography in Iran and Central Asia". Encyclopædia Iranica (online ed.). Retrieved 19 May 2016.
38. Gökoğlu, A. (1952).Paphlagonia: Gayri Menkul Eski Eserleri ve Arkeolojisi. Kastamonu.
39. Hinnells, R. J. (1990). "Introduction: The questions asked and to be asked". In Hinnells, John R. (ed.). Studies in Mithraism. Rome: L'Erma di Bretschneider. p. 11.
40. Hopfe, L. M. (1994). "Archaeological indications on the origins of Roman Mithraism". In Hopfe, Lewis M. (ed.). Uncovering Ancient Stones: Essays in memory of H. Neil Richardson. Eisenbrauns. pp. 147–158, 156.
41. Işık, F. (1987).“Şirinlikale: Eine unbekannte Urartäische Burg und Beobachtungen zu den Felsdenkmälern eines schöpferischen Bergvolks Ostanatoliens”. Belleten LI (200), 499–533.
42. İznik, E. (1999).Anadolu'da Mithra Kültü. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara.
43. Jacopi, G. (1937).“Missione archeologica italiana in Anatolia. Relazione sulla prima campagna esplorativa”. Bollettino del Reale Istituto di Archeologia e Storia dell’Arte, 7, 3–26.
44. Johnson, P. (2010).Landscape of Achaemenid Paphlagonia. Unpublished Disser-tation Thesis (Doctor of Philosophy), University of Pennsylvania.
45. Kaymakçı, S. (2020). Doğu Pontos Bölgesi Kaleleri ve Basamaklı Tünellerine Bir Örnek: Kaledere Kalesi - Yeni Bulgular Işığında Arkeolojik Bir Değerlendirme. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 28, 569-586.
46. Leonhard, R. (1915a).Beiträge zur Geschichte Kleinasiens. Berlin: De Gruyter.
47. Leonhard, R. (1915b). Paphlagonia: Reisen und Forschungen im Nördlichen Kleinasien. Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
48. Opgenhaffen, L. (2013). Research on the adoption and uptake of 3D technology in archaeological practice. Saxion University of Applied Sciences, Enschede, Netherlands.
49. Phythian-Adams, William J. (1915).Mithraism. London: Constable & Company.
50. Roller, L. E. (2012).“Frig Dini Kült Uygulamarı”. In: Tüfekçi-Sivas, T., Sivas, H. & Frigler (Eds.), Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde (pp. 202–231). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
51. Rufus, Quintus Curtius. (2009). Historiae Alexandri Magni (E. H. Warmington, Trans.). Harvard University Press.
52. Summerer, L. (2006).“Die Göttin am Skylax: Ein monumentales hellenistisches Felsrelief in Nordanatolien”. Archäologischer Anzeiger, 1, 17–29.
53. Shayegan, M. R. (2016). "The Arsacids and Commagene". In Curtis, Vesta Sarkhosh; Pendleton, Elizabeth J.; Alram, Michael; Daryaee, Touraj (eds.). The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaptation and expansion. Oxbow Books.
54. Şahin, S. (1999). Die Inschriften von Perge I (Inschriften Griechischer Städte aus Kleinasien, C. 54). Bonn.
55. Şenyurt, S. Y.& Akçay, A. (2016). Kurul Kalesi (Ordu) VI. Mithradates Dönemi Yerleşimi Üzerine Ön Değerlendirmeler. Seleucia ad Calycadnum – Olba Kazısı Serisi VI, 6, 221-248. Homer Kitabevi ve Yayıncılık.
56. Şenyurt, S. Y. & Bulut, A. E. (2020). Pontos Bölgesi basamaklı tünellerinin köken ve işlevleri üzerine bazı öneriler. Seleucia Olba Kazısı Serisi, 10, 227-250. Bilgin Kültür Sanat.
57. Thieme, P. (1960). "The 'Aryan' gods of the Mitanni treaties". Journal of the American Oriental Society. (October–December) 80 (4): 301–317.
58. Ulansey, D. (1989).Mitras Gizlerinin Kökeni (H. Ovacık, Çev.). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
59. Ulansey, D. (1991). Origins of the Mithraic Mysteries. New York, NY: Oxford University Press.
60. Von Gall, H. (1957).Grabreliefs in Kleinasien: Untersuchungen zur Typologie und Ikonographie. Mainz: Verlag Philipp von Zabern.
61. Von Gall, H. (1967).“Zu den Kleinasiatischen Treppentunneln”. Archäologisc-her Anzeiger, 82, 504–527.
62. Von der Osten, H. H. (1929).Researches in Anatolia 1. Explorations in Central Anatolia, Season of 1926. OIP 5.
63. Virchow, R. (1901). Lissauer, M., Bartels, M., Ritter, W., Belck, W., Zimmer, M., Schoetensack, Woodhull, A., Miller, M. G., Staudinger, P., Fritsch, G., Strauch,
64. C., Schmidt, H. & Voss, A. “Sitzung vom 21. December 1901”. Zeitschrift für Ethnologie, 33, 445–548.
65. Vermaseren, M. J. (1956). Corpus inscriptionum et monumentorum religionis mithriacae. The Hague: Martinus Nijhoff. CIMRM 29.
66. Vermaseren, M. J. (1956–1960).Corpus Inscriptionum et Monumentorum Religionis Mithriacae, C. I–II. The Hague: Martinus Nijhoff.
67. Winter, E. (2000).“Mithraism and Christianity in the Late Antiquity”. In: Ethnicity and Culture in Late Antiquity (Ed. Stephen Mitchell & Geoffrey Greatrex), 173–182. London: Duckworth.
68. Winter, E. & Schütte-Maischatz, A. (2004). Doliche – Eine kommagenische Stadt und ihre Götter: Mithras und Jupiter Dolichenus. Asia Minor Studien, 52. Bonn: Dr. Rudolf Habelt GmbH.
69. Winter, E. Blömer, M. (2006). Doliche (N. Salgar Çev.). Gaziantep: Mark.
70. Winter, E. & Blömer, M. (2011). Toros ve Fırat Arasındaki Tanrılar Ülkesi: Kommagene. (N. Naycı, Z. Yüncü, S. Coutignies, P. Aykaç, Ö. Özçakır ve Güney, Çev.). İstanbul: Homer Kitabevi.