Çağdaş Dönem Türkiye Türkçesi ve Kazak Türkçesinde İşteşlik

Öz

Bu çalışma, işteş çatının Türkiye Türkçesi ve Kazak Türkçesindeki morfolojik, söz dizimsel ve anlamsal görünümlerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. İşteşlik, fiillerin en az iki özne tarafından karşılıklı ya da birlikte gerçekleştirilmesi anlamını taşır ve Türk dillerinde hem biçim birimsel eklerle hem de çeşitli söz dizimsel stratejilerle ifade edilebilmektedir. Makalede, öncelikle Türkiye Türkçesinde –{(I)ş} ve Kazak Türkçesinde -s biçim birimlerinin işteşlik oluşturan temel ekler olduğu vurgulanmış; bu eklerin kullanım biçimleri, söz konusu iki lehçedeki yapısal karşılıklarıyla birlikte ele alınmıştır. Ayrıca biçim birimsel yapılar, biçim-söz dizimsel yapılar, salt söz dizimsel yapılar ve sözlüksel işteşlik örnekleri ayrıntılı şekilde açıklanmış ve her bir yapı türüne özgü örnek cümlelerle somutlaştırılmıştır. Özellikle Kazak Türkçesinde işteş çatının çok katmanlı işlevsel görünümler sergilediği ortaya konmuş ve bu durum Muhtar Avezov'un Abay Yolu romanından alınan edebî örneklerle desteklenmiştir. Sonuç olarak, iki lehçede işteşliğin büyük ölçüde benzer morfolojik temellere dayandığı, ancak işlevsel ve anlamsal düzeyde çeşitli farklılaşmalar gösterdiği belirlenmiştir. Bu yönüyle işteşlik, yalnızca biçim birimsel bir yapı değil; anlam, kullanım ve bağlamla şekillenen çok katmanlı bir dilsel olgu olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İşteş çatı
• çatı ekleri
• Türkiye Türkçesi
• Kazak Türkçesi
• karşılıklı eylem
• Türk dilleri

Reciprocal Constructions in Contemporary Turkish and Kazakh

Öz

This study comparatively examines the morphological, syntactic, and semantic aspects of the reciprocal voice in Turkish and Kazakh Turkish. Reciprocity refers to actions performed mutually or collectively by at least two participants and can be expressed in Turkic languages through both morphological markers and various syntactic strategies. The article emphasizes that the suffix -{(I)ş} in Turkish and -s in Kazakh Turkish are the primary morp-hological indicators of reciprocity, and explores how these suffixes function structurally within each variety. Additionally, the study classifies reciprocal constructions into four categories-morphological, morpho-syntactic, purely syntactic, and lexical-and provides detailed explanations and illustrative examples for each type. Particularly in Kazakh Turkish, the reciprocal voice exhibits multi-layered functional manifestations supported with literary examples from Mukhtar Auezov's novel Abay Jolı. The findings demonstrate that while both languages share similar morphological foundations for reciprocity, they exhibit functional and semantic divergences in actual usage. Therefore, reciprocity is evaluated not merely as a morphological feature but as a multi-layered linguistic phenomenon shaped by syntax, meaning, and context.

Anahtar Kelimeler

• Reciprocal voice
• voice suffixes
• Turkish
• Kazakh Turkish
• mutual action
• Turkic languages

Kaynakça

1. Atlamaz, Ü. ve Öztürk, B. (2023). Reciprocals in Turkish. Languages, 8, 158. https://doi. org/10.3390/languages8030158
2. Avezov, M. (1990). Abay Jolı. Almatı: Jazuvşı.
3. Baasanjav, T. (2006). Türkiye Türkçesi ve Halha Moğolcasında çatı. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Hazar, M. (2005). Rayımbek Batır (Dil incelemesi, sözlük; Harf çevirimi, Türkiye Türkçesine aktarımı cilt. 1-2. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Damar, A. (2002). Toplu şiirler. Adam Yayınları.
5. Ediskun, H. (1999). Türk dilbilgisi: Sesbilgisi-biçimbilgisi-cümlebilgisi (6. basım). Remzi Kitabevi.
6. Isḳaḳov, A. (1991). Ḳazirgi Ḳazaḳ tili – morfologiya. Ana Tili Yayınları.
7. Karaörs, M. (2005). Türk lehçelerinde karşılaştırmalı şekil ve cümle bilgisi. Akçağ Yayınları.
8. Korkmaz, Z. (2010). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Lübimov, K. (1963). Çağdaş Türkiye Türkçesinde çatı kategorisi ve çatı ekleriyle türetilen fiiller. Türk Dili ve Edebiyat Dergisi, 13(147), 150–155.
10. Naskali, E. G. (1997). Türk dünyası gramer terimleri kılavuzu. Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Nedjalkov, V. P. (2007). Reciprocals, assistives, and plural in Kirghiz. V. P. Nedjalkov (Ed.), Typological studies in language: Reciprocal constructions içinde (s. 1231-1279). John Benjamins.
12. Özmen, M. (2014). Türkçede İşteşlik. II. Uluslararası Türkoloji Sempozyumu: Türkoloji Tartışmaları, Başarı ve Zaaflarıyla Çağdaş Türkoloji, 12-14 Eylül 2012, Varşova, ed. Öztürk Emiroğlu, Marzena Godzińska, Filip Majkowski, Varşova: Varşova Üniversitesi Yay. 2014, s. 714-729.
13. Siloni, T. (2012). Reciprocal verbs and symmetry. Natural Language & Linguistic Theory, 30, 261-320.
14. Tamir, F. (2007). Türk lehçeleri grameri: Kazak Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde. Akçağ Yayınları.
15. Telli, A. (2021). Veda Divanı. Everest Yayınları.
16. Uysal, B. (2020). Türkçede işteş çatı. Gazi Kitabevi.
17. Zeynalov, F. (1993). Türk lehçelerinin karşılaştırmalı dil bilgisi (Y. Gedikli, Çev.). Cem Yayınevi.