Denizin Kültürlerarası Hafızası: Türk ve İskandinav Mitolojilerinde Mito-poetik Temsiller

Öz

Bu çalışma, Türk ve İskandinav-Germen deniz mitolojilerini, disiplinlerarası bir kuramsal çerçevede kültürlerarası karşılaştırma yöntemiyle incelemektedir. Araştırmanın amacı, bu iki mitolojik evrende denize atfedilen kozmolojik, ritüelistik ve cinsiyet temelli anlam yapılarını; karşılaştırmalı mitoloji, yapısalcı antropoloji ve “kültürel hafıza” kuramları üzerinden çok katmanlı bir çözümlemeye tabi tutmaktır. Çalışma kapsamında, nitel araştırma yöntemine bağlı metin çözümlemesi uygulanmış; halk anlatıları, mitolojik metinler, ağıtlar, halk müziği örnekleri ve çağdaş görsel sanatlar gibi kültürel üretimler kuramsal okuma teknikleriyle değerlendirilmiştir. Kuramsal temel; Julia Kristeva’nın “abjeksiyon” kuramı, Laura Mulvey’nin “bakış rejimi” kavramsallaştırması ile Jan Assmann’ın “kültürel hafıza” ve Marianne Hirsch’in “posthafıza” yaklaşımlarına dayanmaktadır. Denizkızı, Karakoncolos, Rán ve Jörmungandr gibi figürler, doğayla ritüel ilişkisi, dişil bedene yüklenen simgesel anlamlar ve travmatik belleğin taşıyıcıları olarak ele alınmıştır. Bulgular, denizin her iki mitolojik evrende yalnızca bir doğal unsur değil; aynı zamanda dönüşüm, geçiş, kayıp, tehdit ve arzu gibi karşıt temaların birleşim noktası olan ontolojik bir anlatı mekânı olarak kurgulandığını göstermektedir. Ayrıca bu mitolojik yapılar, halk müziği, sinema ve görsel sanatlarda yeniden üretilerek çevresel yıkım, göç travması ve kimlik parçalanması gibi çağdaş meseleleri mitopoetik bir düzlemde estetize etmektedir. Deniz anlatılarında bedenin sınırlarını ihlal eden figürlerin hem toplumsal cinsiyet rejimlerini hem de insandan öte varoluş kiplerini sorgulayan posthüman açılımlara kapı araladığı gözlemlenmiştir. Bu bağlamda, deniz mitolojileri yalnızca anlatı belleği değil; aynı zamanda kolektif travmaların, sınır mekânlarının ve varlık felsefesinin yeniden düşünülmesine olanak sağlayan kavramsal geçitlerdir. Sonuç olarak deniz mitolojisi, yalnızca arkaik bir anlatı değil; aynı zamanda “kültürel hafıza”nın sürekliliğini, toplumsal cinsiyet temsillerinin dönüşümünü ve kozmolojik belleğin çağdaş estetik formlardaki yeniden üretimini mümkün kılan anlatısal bir dizgedir.

Anahtar Kelimeler

• Kültürlerarası poetika
• Deniz mitolojisi
• Denizkızı arketipi
• Mitopoetik temsil

Intercultural Memory Of The Sea: Mythopoetic Figures in Turkish and Norse Traditions

Öz

This study examines Turkish and Norse-Germanic maritime mythologies within an interdisciplinary theoretical framework through a method of intercultural comparison. The primary aim of the research is to analyze the cosmological, ritualistic, and gender-based semantic structures attributed to the sea in both mythological universes through a multilayered framework informed by comparative mythology, structuralist anthropology, and theories of “cultural memory.” Based on qualitative research methodology, the study employs textual analysis to evaluate cultural productions such as folk narratives, mythological texts, laments, folk songs, and contemporary visual arts through theoretical reading techniques. The theoretical foundation rests upon Julia Kristeva’s theory of “abjection,” Laura Mulvey’s conceptualiza tion of the “gaze regime,” as well as Jan Assmann’s notion of “cultural memory” and Marianne Hirsch’s concept of “postmemory.” Figures such as the Mermaid, Karakoncolos, Rán, and Jörmungandr are examined in terms of ritual interaction with nature, symbolic meanings attributed to the female body, and their role as carriers of traumatic memory. The findings demonstrate that in both cultural memory traditions, the sea is not merely a natural entity but is constructed as an ontological narrative space where themes of transformation, transition, loss, danger, and desire converge. These mythological structures are recontextualized through folk music, cinema, and visual art, shaping the aesthetic expression of ecological breakdown, migratory trauma, and fragmented identities. Figures that transgress bodily limits in maritime narratives reveal posthuman dynamics that question dominant gender systems and human-centered worldviews. In this light, maritime mythologies serve not only as symbolic memory systems but as conceptual gateways for rethinking trauma, liminality, and ontological imagination. Ultimately, maritime mythology constitutes a narrative mechanism that sustains the continuity of “cultural memory,” transforms gender representations, and regenerates cosmological memory in contemporary aesthetic forms.

Anahtar Kelimeler

• Intercultural poetics
• Maritime mythology
• Mermaid archetype
• Mythopoetic representation

Kaynakça

1. Abrams, L. (2011). Northern mythology and modern environmental discourse. In L. Abramson (Ed.), Old Norse mythology in the modern imagination (pp. 78–101). Oxford University Press.
2. Alekseyava, A. (2002). Türk dilli Sibirya halklarının şamanizmi. Moskova.
3. Anohin, A. V. (2006). Altay şamanlığına ait materyaller. Kabalcı Yayınları.
4. Assmann, J. (1992). Cultural memory and early civilization: Writing, remem-brance, and political imagination. Cambridge University Press.
5. Braidotti, R. (2013). The posthuman. Polity Press.
6. Campbell, J. (1949). The hero with a thousand faces. Princeton University Press.
7. Creed, B. (1993). The monstrous-feminine: Film, feminism, psychoanalysis. Routledge.
8. DeLoughrey, E. (2010). Small islands and Caribbean ecopoetics: Thinking with the sea. Interventions, 12(1), 21–32.

9. Elçin, Ş. (1992). Türk mitolojisi üzerine araştırmalar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
10. Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion (W. R. Trask, Trans.). Harcourt.
11. Foucault, M. (1986). Of other spaces: Utopias and heterotopias (J. Miskowiec, Trans.). Diacritics, 16(1), 22–27.
12. Haraway, D. (1991). A cyborg manifesto. In Simians, cyborgs, and women: The reinvention of nature (pp. 149–181). Routledge.
13. Hartman, S. (1997). Scenes of subjection: Terror, slavery, and self-making in nineteenth-century America. Oxford University Press.
14. Hirsch, M. (2008). The generation of postmemory. Poetics Today, 29(1), 103–128.
15. Irigaray, L. (1985). Speculum of the other woman. Cornell University Press.
16. İnan, A. (1976). Türk halk inançları üzerine araştırmalar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Jung, C. G. (1964). Man and his symbols. Aldus Books.
18. Kaurismäki, A. (Director). (2017). The other side of hope [Film]. Sputnik Oy.
19. Kılıç, Z. (Director). (2020). Lüferin çağrısı [Documentary]. TRT Belgesel.
20. Kobya, Ş. (2015). Türkiye’de yağmur törenleri ve inanışlar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
21. Kristeva, J. (1982). Powers of horror: An essay on abjection (L. S. Roudiez, Trans.). Columbia University Press.
22. Larrington, C. (2014). The Norse myths: A guide to the gods and heroes. Thames & Hudson.
23. Lévi-Strauss, C. (1963). Structural anthropology (C. Jacobson & B. G. Schoepf, Trans.). Basic Books.
24. Lindow, J. (2002). Norse mythology: A guide to the gods, heroes, rituals, and beliefs. Oxford University Press.
25. Ljungqvist, K. (2019). Nordic waters: Gendered bodies and ecofeminist imagery in postmodern maritime art. Scandinavian Journal of Visual Culture, 8(2), 41–62.
26. Marshall, R. (Director). (2023). The little mermaid [Film]. Walt Disney Pictures.
27. Mbembe, A. (2003). Necropolitics. Public Culture, 15(1), 11–40.
28. Moore, T. (Director). (2014). Song of the sea [Animated film]. Cartoon Saloon.
29. Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18.
30. Northern Texts Press. (2020). Salt songs: Eco-poetry from the North Seas. Northern Texts Press.
31. Nordic Arts Council. (2022). Sargassum dreams [Art installation]. Oslo Biennale.
32. Ögel, B. (1993). Türk mitolojisi. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
33. Polat, İ. (2018). Türk masal ve efsanelerinde olağanüstü güçler ve varlıklar: Türkiye sahasının demonoloji ve diabolojisi. Akçağ Yayınları.
34. Rüya ve Deniz. (2022). Rüya ve deniz [Graphic novel]. MitosBoyut Yayıncılık.
35. Sarpkaya, S. (2020). Türklerin şeytani masalları: Türk masal ve efsanelerinde demonik varlıklar. Doğu Kütüphanesi.
36. Shafak, E. (2021). The island of missing trees. Penguin Books.
37. Simek, R. (2007). Dictionary of Northern mythology (A. Hall, Trans.). D. S. Brewer.
38. Steinberg, P. (2001). The social construction of the ocean. Cambridge University Press.
39. Türk Halk Bilimi Derneği. (1987). Deniz efsaneleri kataloğu. THBD Yayınları.
40. Yılmaz, A. (Director). (2019). Denizkızının şarkısı [Film]. TRT 2.