Dîvânü Lûgat-it Türk’te İnsan Tipolojisi: Halkbilimsel ve Psikodilbilimsel Bir Yaklaşım

Öz

Bu araştırmanın amacı, Kaşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda kaleme aldığı Divanü Lûgat-it Türk’te insanın hem psikolojik hem de fiziksel özelliklerini kelimeleri belirleyerek bunların hem dilbilimsel hem de psikolojik değerlerini ortaya koymaktır. Tespit edilen kelimeler, bireyin fiziksel özelliklerinden mizacına, huyundan davranışına kadar geniş bir yelpazeyi kapsamakta; aynı zamanda Türk toplumunun insana bakışını yansıtmaktadır. Çalışma, söz konusu kelimeleri üç farklı çeviriden karşılaştırarak anlam zenginliğini ve yorum farklılıklarını da ortaya koymaktadır. Araştırma, Besim Atalay (1939–1941), Ziyat Akkoyunlu–Bican Ercilasun (2005) ve Erdi Erdi–Serap Tuğba Yurteser (2017) tarafından yapılmış üç Türkçe çeviri üzerinden yürütülmüştür. Üç farklı eserden karşılaştırmalı olarak taranmış, insanın mizacı, karakteri, bedensel özellikleri ve davranış biçimlerini niteleyen 211 kelime belirlenmiştir. Bu kelimeler anlamları ve yazım şekilleri bakımından karşılaştırılarak ortak ve farklı yönleri tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, sadece tarihî dilbilim açısından değil, aynı zamanda psikoloji, tiyatro, folklor, kültürel antropoloji gibi farklı disiplinler açısından da önemli veriler sunmaktadır. Divanü Lûgat-it Türk’teki kelime dağarcığı, Türk toplumunun insanı algılayış biçimini, duygu, düşünce ve davranış kategorilerini tarihsel bir zemin üzerinde ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eser, modern kişilik psikolojisi ve kültürel dilbilim çalışmaları için öncül bir kaynak değerindedir.

Anahtar Kelimeler

• Kaşgarlı Mahmud
• Divanü Lûgat-it Türk
• İnsan tasviri
• Dil ve kültür
• Türk halkbilimi
• Psikolojik çözümleme

Human Typology in Diwan Lügat Al-Türk: A Folkloristic and Psycholinguistic Approach

Öz

This study aims to identify and evaluate the words that describe both the psychological and physical attributes of human beings in Divanü Lûgat-it Türk, written by Kaşgarlı Mahmud in the 11th century. The research is based on a comparative analysis of three major Turkish translations: those of Besim Atalay (1939–1941), Ziyat Akkoyunlu–Bican Ercilasun (2005), and Erdi Erdi–Serap Tuğba Yurteser (2017). By systematically examining these editions, the study identified 211 words related to personality traits, temperament, physical appearance, and behavioral expressions. These words were then compared across the translations in terms of meaning, orthography, and connotation. Findings reveal that Divanü Lûgat-it Türk not only holds linguistic significance but also provides a valuable corpus for interdisciplinary fields such as psychology, theatre, folklore, and cultural anthropology. The lexicon reflects the early Turkic worldview concerning human character and emotion, offering historical insight into how linguistic expressions shape cognitive and social identity. Thus, the work stands as an essential reference for modern personality psychology and cultural linguistics.

Anahtar Kelimeler

• Kaşgarlı Mahmud
• Divanü Lûgat-it Türk
• Human depiction
• Language and culture
• Turkish folklore
• Psychological analysis

Kaynakça

1. Akkoyunlu, Z. (2009). Kitâbu Dîvânü Lugâti’t-Türk’te bazı meseleler. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, (1–2), 53–58.
2. Atalay, B. (1998a). Divanü Lûgat-it Türk tercümesi (Cilt 1). Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Atalay, B. (1998b). Divanü Lûgat-it Türk tercümesi (Cilt 2). Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Atalay, B. (1999a). Divanü Lûgat-it Türk tercümesi (Cilt 3). Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Atalay, B. (1999b). Divanü Lûgat-it Türk dizini–endeks (Cilt 4). Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Çeliköz, N., & Şeker, N. (2016). Sır sıfatlara dayalı kişilik testi (SDKT): Geçerlik–güvenirlik çalışması. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 2(2), 118-131.
7. Dankoff, R., & Kelly, J. (1982). Mahmud al-Kashgari: Compendium of the Turkic dialects (Dīwān Luġāt at-Turk) (Vol. 1–3). Harvard University Press.
8. Ercilasun, B., & Akkoyunlu, Z. (2020). Kaşgarlı Mahmud Divanu Lûgat’it Türk. Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Erdi.S.,& Yurtsever, S.T. (2005). Divânu Lügati’t-Türk. Kabalcı Yayınevi.
10. Goldberg, L. R. (1990). An alternative “description of personality”: The Big-Five factor structure. Journal of Personality and Social Psychology, 59(6), 1216–1229. https://doi.org/10.1037/0022-