“Hür Zirveler” Hikâyesi Üzerine Bir Zihniyet ve Özgürlük Tahlili

Öz

Özbek yazar O‘ktam Hakimali’nin Hür Zirveler (Ҳуp Чоққилаp, 1989) adlı hikâyesi, kartal motifini merkeze alarak esaret, özgürlük ve toplumsal baskı temalarını çok katmanlı bir sembolik yapı içinde işler. Hikâye, bir yandan Türk kültüründe hürriyet ve yüceliğin simgesi kabul edilen kartal figürü üzerinden bireysel özgürlük arzusunu görünür kılarken, diğer yandan Sovyetler Birliği’nin son dönemlerindeki ideolojik baskı ortamını dolaylı biçimde yansıtır. Bu çalışmanın amacı, Hür Zirveler hikâyesini “zihniyet” kavramı etrafında çözümleyerek metnin arka planında işleyen toplumsal ve ideolojik kodları ortaya koymaktır. Çalışmada Karl Mannheim’ın ideoloji ve ütopya, Max Weber’in otorite ve toplumsal zihniyet, Norbert Elias’ın uzun erimli uygarlık süreci ve Terry Eagleton’ın ideoloji kuramı açısından geliştirdiği yaklaşımlar kuramsal çerçeve olarak kullanılmıştır. Yöntem olarak Şerif Aktaş’ın anlatmaya dayalı metin tahlili esas alınmış; olay örgüsü, kişiler kadrosu, zaman, mekân, tema, tekrarlar ve dil-anlatım unsurları zihniyet odaklı bir metin çözümlemesine tabi tutulmuştur. Zaman ve mekân unsurlarının da bu ideolojik çatışmayı destekleyecek biçimde kurgulandığı; dil ve anlatımın yoğun sembolizm ve tekrarlarla özgürlük–esaret gerilimini derinleştirdiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• O‘ktam Hakimali
• Hür Zirveler
• Özbek edebiyatı
• Zihniyet analizi
• Özgürlük teması

An Analysis Of The Story “Hür Zirveler” in Terms Of Mentality and Freedom

Öz

Uzbek writer O‘ktam Hakimali's story Hür Zirveler (Ҳуp Чоққилаp 1989) centers on the eagle motif to explore themes of captivity, freedom, and social oppression within a multi-layered symbolic structure. On the one hand, the story makes visible the desire for individual freedom through the figure of the eagle, which is considered a symbol of liberty and grandeur in Turkish culture, while on the other hand, it indirectly reflects the environment of ideological oppression in the final years of the Soviet Union. The aim of this study is to analyze the story of Free Peaks around the concept of “mentality” and to reveal the social and ideological codes at work in the background of the text. The approaches developed by Karl Mannheim on ideology and utopia, Max Weber on authority and social mentality, Norbert Elias on the long-term process of civilization, and Terry Eagleton on ideology theory are used as the theoretical framework in this study. Şerif Aktaş's narrative-based text analysis was adopted as the method; the plot, cast of characters, time, place, theme, repetitions, and language-narrative elements were subjected to a mindset-focused text analysis. It was determined that the elements of time and space were constructed in a way that supported this ideological conflict; language and narration deepened the tension between freedom and captivity through intense symbolism and repetitions.

Anahtar Kelimeler

• O‘ktam Hakimali
• Hür Zirveler
• Uzbek literature
• Mentality analysis
• Freedom

Kaynakça

1. Aktaş, Şerif. Anlatma Esasına Bağlı Edebî Metinlerin Tahlili – Teori ve Uygulama. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları, 2017.
2. Berdak, Yusuf. Türkçe-Özbekçe ve Özbekçe-Türkçe Sözlük. Özbek-Remaksa Yayınları, 1993.
3. Çobanoğlu, Özkul. Türk Dünyası Epik Destan Geleneği. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
4. Eagleton, Terry. Edebiyat Kuramı: Giriş. Çev. Tuncay Birkan. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2011.
5. Elias, Norbert. Uygarlık Süreci. Çev. Ender Ateşman. İstanbul: İletişim Yayınları, 2000.
6. Hakimali, O‘ktam. Hуp Çoqqилap. Taşkent: Gafur Gulâm Edebiyat ve Sanat Neşriyatı, s. 103-122, 1989.
7. Mannheim, Karl. İdeoloji ve Ütopya. Çev. Mehmet Okyavuz. Ankara: Pinhan Yayıncılık, 1997.
8. Moran, Berna. Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.

9. Özbekistan SSR Fanlar Akademisi A. S. Puşkin Namidagi Til ve Edebiyot Enstitüsü. Özbek Tilining İzahli Lüğati. Taşkent: Rus Tili Neşriyatı, 1981.
10. Weber, Max. Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. Çev. Zeynep Gürata. Ankara: Ayraç Yayınları, 2005.
11. Yaman, Ertuğrul ve Mahmud Nizamiddin. Özbek Türkçesi – Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi – Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1998.
12. https://ziyouz.uz/ozbek-nasri/oktam-hakimali/ (erişim: 20.02.2025).