Âşıkların Dilinden, Sazının Telinden Millî Değerlerimiz

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 38, 419 - 444, 24.03.2026

Halit Üneş

https://doi.org/10.31126/akrajournal.1837357

https://izlik.org/JA59RB37CZ

Öz

Bu çalışma, Türk halk şiirinde millî ve manevi değerlerin âşıkların diliyle nasıl aktarıldığını incelemektedir. Âşık edebiyatı, saz eşliğinde söylenen şiirleriyle halkın duygu, düşünce ve eleştirilerini dile getiren; toplumsal değerlerin kuşaktan kuşağa aktarılmasında önemli rol üstlenen köklü bir sözlü edebiyat geleneğidir. Âşıklar, bireysel yaşantılarını toplumun ortak sorunlarıyla birleştirerek ahlâkî ve kültürel bir bilinç oluşturmuşlardır. Araştırmanın amacı, Türk halk şiirinde yer alan millî ve manevi değerlerin âşıkların söylemi aracılığıyla nasıl işlendiğini ortaya koymaktır. Bu kapsamda yolsuzluk, gurbet, aile sevgisi, zaman eleştirisi, kul hakkı, kanaatkârlık, iyilik, dostluk ve vatanseverlik gibi temalar incelenmiştir. Çalışmanın örneklemini Âşık Firkatî başta olmak üzere Seyranî, Sümmânî, Karacaoğlan, Ruhsatî, Âşık Veysel, Birfâni, Kuloğlu, Âşık Mürteza Aksüt ve Levnî oluşturmaktadır. Veri top-lama aracı olarak âşıkların şiirleri kullanılmış; doküman incelemesi yöntemiyle analiz edilmiştir. Analizde tematik kodlama yaklaşımı benimsenmiş, temalar olumlu ve olumsuz olarak sınıflandırılmıştır. Bulgulara göre olumlu temalar arasında doğruluk, helâl kazanç, kanaatkârlık, iyilik, hoşgörü, insan sevgisi, aile bağlılığı ve vatanseverlik öne çıkmaktadır. Gurbet ve özlem temaları özellikle Firkatî ve Karacaoğlan’da güçlü bir duygusal derinlikle işlenmiştir. Olumsuz temalar kapsamında ise yolsuzluk, mal hırsı, ahlâkî yozlaşma ve zamanın bozulması eleştirilmiştir. Sonuç olarak âşıkların şiirlerinin, toplumsal birliği güçlendiren ve ahlâkî değerleri canlı tutan önemli bir kültürel hafıza taşıyıcısı olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Halk şiiri , Âşıklık , Saz , Tema , Değerler

National Values Expressed Through The Language Of Minstrels and The Strings Of The Saz

https://izlik.org/JA59RB37CZ

Öz

This study explores how national and spiritual values are reflected in Turkish folk poetry through the perspectives and expressions of âşıks (folk poets). Âşık literature, a long-standing oral tradition performed with the saz, conveys the emotions, thoughts, and social critiques of the people, playing a crucial role in transmitting moral and cultural values across generations. Âşıks intertwine personal experiences with societal concerns, fostering ethical and cultural awareness. The research examines themes such as corruption, longing, family love, social critique, respect for rights, contentment, kindness, friendship, and patriotism. The study sample includes notable âşıks such as Âşık Firkatî, Seyranî, Sümmânî, Karacaoğlan, Ruhsatî, Âşık Veysel, Birfâni, Kuloğlu, Âşık Mürteza Aksüt, and Levnî. Data were collected from their poems and analyzed using document analysis and thematic coding, with themes classified as positive or negative. Findings reveal that positive themes-honesty, lawful earnings, contentment, kindness, tolerance, love for humanity, family devotion, and patriotism -are emphasized, while negative themes-corruption, greed, moral decay, and social disorder- are critiqued. The study concludes that âşık poetry serves as a vital cultural memory, preserving ethical values and strengthening social cohesion.

Anahtar Kelimeler

Folk poetry , Âşık Tradition , Saz , Theme , Poetry , Values

Kaynakça

• Artun, E. (2011). Âşıklık Geleneği ve Âşık Edebiyatı, Karahan Kitabevi.
• Avşar, M. (2012), Tokat’ta Âşıklık Geleneği ve Âşık Selmani, Tokat Belediyesi Kültür Hizmeti.
• Alay, O. (2019), Türk Dili, Varlık dergisi 112749, 2017-6-1017.
• Başpınar, F. (2013). Garâmî: Dîvân. Yedirenk Yayınları.
• Boratav, P. N., (1992). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, Gerçek Yayınevi.
• Ercil, M. (2008). Malatyalı Âşık Birfâni (Hayatı, Sanatı ve Şiirleri), (Yayın No. 221718) [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Elçin, Ş. (1998). Gevherî Divanı, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Erkal, A. (2007). Âşık Sümmânî, Fenomen Yayınları.
• Güllü, A. (2014). Malatyalı Âşık Mürteza Aksüt (Hayatı- Sanatı ve Şiirleri), (Yayın No. 388109) [Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• İsmayılov, H. (2011). Ortak Türk Kültürel Değerlerin Taşıyıcısı Olarak Türk Folklorü, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, Azebaycan Özel Sayısı- I, 12-16.
• Kabaklı, A. (2008). Âşık Edebiyatı, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları.
• Kasır, H. A. (1984). Seyranî, Acar Matbaacılık.
• Kaya, D. (1999). Âşık Ruhsatî, Sivas Belediyesi Kültür Yayınları.
• Köprülü, M. F. (2004). Saz Şairleri, Akçağ Yayınları.
• Öztürk, Cafer, (2016), Değerlerin Aktarımı Bağlamında Âşık Edebiyatı ve Gençlik, Uluslararası Gençlik ve Ahlâk Sempozyumu, S. (32), 223-237.
• Toprak, A. (2025). Posoflu Âşık Zülali’nin Şiirleri: İşlevsel Halk Bilimi Kuramıyla Yeniden Okuma, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 39(2025),181-198.
• Üneş, H. (2018), Âşık Firkatî (Hayatı, Sanatı, Şiirleri ve Hikâyeleri), Artikel Yayıncılık.
• Üneş, H. (2023). Anadolu Coğrafyasında Âşıklık Geleneği ve İnsan, Mekân, Kültür Açısından Değerler. Multidisipliner Yaklaşımlarla Coğrafya Dergisi, 1(2), 164-182, https://doi.org/10.29329/mdag.2023.556.5
• Yüksel, H. A. (1987). Âşık Seyrânî, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Zeyrek, Y. (1990). Âşıklar Serdarı Posoflu Âşık Zülâlî. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• K.K.1: 1946 yılında Erzurum Şenkaya Kömürlü köyü doğumlu, terzilik, çiftçilik yapmıştır. Şu anda Kayseri’de büyük oğlu ile beraber reklam işi yapmaktadır. (Görüşme tarihi: 11. 11. 2024)