Bâkî Divanı’nda Kalbin Küçük Beyni

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 38, 529 - 550, 24.03.2026

Gülden Esra Aydoğdu

https://doi.org/10.31126/akrajournal.1843240

https://izlik.org/JA76MZ24GE

Öz

Edebiyat, merkezinde insan olan ve birçok bilim dalıyla ilişkisi bulunan sanat dalıdır. Temel malzemesi kelimeler olan bu sanatta sözcüklerin sadece sözlük anlamlarıyla yetinilmemeli farklı bilim alanlarıyla münasebeti de incelenmelidir. Bu doğrultuda Türk edebiyatının önemli eserlerinden Bâkî divanında kalp ve kalple eş anlamlı sine, gönül, dil kelimeleri taranmış, bu sözcüklerin nörokardiyoloji alanında içsel kardiyak sinir sistemi ile ilginç benzerlikleri belirlenmiştir. Montreal Üniversitesinden Dr. J Andrew Armour “İçsel Kardiyak Sinir Sistemi” ya da diğer adıyla “kalbin küçük beyni” çalışmasıyla kalbin serebral beyne benzer nöronlar taşıdığını ve bu karmaşık sistem ile öğrenme, hatırlama, hissetme ve algılama yetisine bağımsız olarak sahip olduğunu keşfetmiştir. Yapılan araştırmada şairin bazı dizelerde belirtilen kelimelere unutma, saklama, hatırlama işlevi yüklediği tespit edilmiştir. Bâkî ayrı düştüğü sevgilisinin ya da kaşının, gözünün vb. hayalini kalbinde saklamak; gam, keder, dünya endişesi gibi varlığından rahatsız olduğu durumları unutmak, kalbinden çıkarmak; sevgilinin derdinin hazzını, zülfüni, aşkını ise gönlünde hatırlamak istemektedir. Bâkî’nin kalbe düşünme, ayırt etme, kavrama görevleri yüklediği dizeler de bulunmaktadır. Divanda kalbe sevgiliden başka düşünceleri tefekkür etmeme, elindeki tespih tanelerine rağmen zahidin aldatıcılığını fark etme ve belagat ilminde ilim tahsil ederek âlim olma işlevleri yüklenmiştir. 16. yüzyılda lirik gayelerle yazılmış bir divanın yakın dönemde keşfedilmiş bir bilimsel veri ışığında incelenmesi, edebiyat araştırmalarına farklı bakış açısı sunabilir.

Anahtar Kelimeler

Bâkî Divanı , Kalbin küçük beyni , Kalp , Hafıza

The Little Brain Of The Heart in The Bâkî’s Divan

https://izlik.org/JA76MZ24GE

Öz

Literature is a branch of art that has a human at its centre and is related to many branches of science. In this art, whose basic material is words, one should not be satisfied with just the dictionary meanings of words, their relationship with different scientific fields should be examined. In this direction, the words close and synonymous with heart (sine, gönül, dil) and heart were scanned in Baki divan, one of the important works of Turkish literature, and Interesting similarities have been identified between these words and the internal cardiac nervous system in the field of neurocardiology. Dr J Andrew Armour from the University of Montreal, with his study ‘The Intrinsic Cardiac Nervous System’ or ‘the little brain of the heart’, has discovered that the heart carries neurons similar to the cerebral brain and can learn, remember, feel and perceive independently with this complex system. In the research conducted, it was determined that the poet attributed the functions of forgetting, keeping, remembering to the words mentioned in some verses.Bâkî wis-hes to keep the memory of his separated beloved, or their eyebrows, eyes, etc., in his heart; to forget and remove from his heart the states that disturb him, such as sorrow, grief, and worldly concerns; and to remember in his heart the pleasure of the beloved's suffering, their hair, and their love. There are also verses in which Bâkî assigns the tasks of thinking, discerning, and understanding to the heart. In the divan, the heart is tasked with not contemplating thoughts other than the beloved, recognizing the deceitfulness of the ascetic despite the beads of his rosary, and becoming a scholar by studying the science of rhetoric. The examination of a divan written with lyrical purposes in the 16th century in the light of recently discovered scientific data can offer a different perspective to literary studies.

Anahtar Kelimeler

Divan of Bâkî , The little brain on the heart , Heart , Memory

Kaynakça

• Abensour, A. (2022). Bellek. (G. Kaya Rocheman çev.). Fol Yayınevi.
• Alshami, A. M. (2019). Pain: is it all in the brain or the heart? Current Pain and Headache Reports, 23(12), 87. DOI: 10.1007/s11916-019-0827-4 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31728781/
• Altuntaş. H. & Şahin. M. (2011). Kur’ân-ı Kerim meâli. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Armour, J. A. (1991). Intrinsic cardiac neurons. Journal of Cardiovascular Elec-trophysiology, 2(4), 331-341. https://doi.org/10.1111/j.1540-8167.1991.tb01330.x
• Auge, M. (1999). Unutma biçimleri. (M. Sert çev.). Om Yayınevi.
• Baş, A. (2025). Budist Uygur ve Moğol metinlerinde zihin-kalp ilişkisi üzerine bir değerlendirme. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(49); 499,506.
• Brandt, T. & Huppert, D. (2021). Brain beats heart: a cross-cultural reflection. Brain, 144(6), 1617. https://doi.org/10.1093/brain/awab080
• Cangöz, B. (2005). Geçmişten günümüze belleği açıklamaya yönelik yaklaşımlara kısa bir bakış. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 22(1), 51-62. https://dergipark.org.tr/tr/pub/huefd/issue/41201/502484
• Çavuşoğlu, M. (1991). Bâkî. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C.4, s.537 ). Türk Diyanet Vakfı Yay.
• Çınar, E. (2022). Kültürel bellek-edebiyat ilişkisi çerçevesinde iskele gazinosu isimli esere bir bakış. Kültür Araştırmaları Dergisi, (15), 30-52. https://doi.org/ 10.46250/kulturder.1167381
• Eren, A. (2008). Bâkî Divanı’nda kırmızı renk. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 15(37), 42-44.
• Heartmath Institute (2024). Exploring the little brain in the heart: a journey into heart-brain communication https://www.heartmath.org/articles-of-the-heart/little-brain-in-the-heart/
• Figueredo, V. M. (2021). The ancient heart: what the heart meant to our ances-tors. JACC Journals, 78(9), 957-959. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2021.06.041
• Heartmath Institute (2012). Heart & Brain Interections. https://www.heartmath.org/articles-of-the-heart/the-math-of-heartmath/heart-brain-interactions/
• Herring, N. & Paterson, D. J. (2021). The heart’s little brain shedding new light and clarity on the black box. American Heart Association Circulation Research, 128(9), 1297-1299. https://www.ahajournals.org/doi/epub/10.1161/CIRCRESAHA.121.319148
• İlhan, M. E. (2018). Bellek çalışma kılavuzu veya unutulanlar, unutanları asla unutmazlar. International Journal of Social Inquiry, 11(2), 153-170. https://dergipark.org.tr/en/pub/ijsi/issue/41585/502474
• Küçük, S. (1994). Bâkî Divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78361/baki-divani.html
• Meda, K. (2022). The heart’s little brain. Thomas Jefferson University. https://research.jefferson.edu/2022-magazine/the-hearts-little-brain.html
• Nalbantian, S. (2002). Memory in literature from Rousseau to neuroscience. London: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230287129
• Öztürk, F. (2007). Bâkî Divanı sözlüğü. [Yayımlanmış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Ricoeur, P. (2012). Hafıza tarih unutuş. (M. E. Özcan çev.). Metis Yayınları.
• Sevinç, F. (2017). Bâkî Divanı’nda bahçe ve unsurlarının anlamsal ilişkileri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(5), 3236.
• Şahin, M. (2020). Bâkî Divanı’nda ayna metaforu. Journal of Social Humanities and Administrative Siences, 6(25), 526. http://dx.doi.org/10.31589/JOSHAS.294
• TDK Sözlükleri (2022). Bellek. https://sozluk.gov.tr/
• Tunç, G. (2023). Ansızın kalpte uyanan: Âşık Veysel’in şiirlerinde kalbin belleği. Milli Folklor, 18(138), 75-84. doi:10.58242/millifolklor.1090689
• Tunç, G. (2024). Şiir ve bellek modern Türk şiirinde bellek metaforları. Ötüken Neşriyat.
• Uludağ, S. (2001). Kalb. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 24, ss.230-232). Türk Diyanet Vakfı Yay.
• Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı Yayıncılık.
• Uzbay, İ. T. (2015). Beyni anlamak sadece nörobilim ile mümkün mü? Beyin yüzyılında nörolojik bilimlerden sosyal bilimlere yeni açılımlar, yeni yaklaşımlar. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 122. https://doi.org/ 10.32739/uskudarsbd.1.1.12
• Yücel, Ö. F. (2021). Edebi metinlerde bellek ve mekân: Fatih Harbiye ve Dokuzuncu Hariciye Koğuşu romanları üzerine bir inceleme. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 11(1), 195-212. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tojdac/issue/59046/781340
• Zenginoğlu, C. (2022). Yaşar Kemal ve Dido Sotiriyu’nun romanlarında toplumsal bellek. Libra Kitap Yayınevi.
• Ziskind B. & Halioua, B. (2004). Concepts of the heart in ancient egypt. Med Sci (Paris), 20(3), 367. https://doi.org/10.1051/medsci/2004203367