Pierre Nora’nın Kültürel Hafıza Mekânı Ekseninde Âşık Mahzuni Şerif

Öz

Pierre Nora’ya göre modern çağda hafızanın kendiliğinden ortaya çıkma yetisini kaybetmesi sonucu belirli mekânlara ihtiyaç duyulur. Nora, hafızanın oluştuğu mekânları hafıza mekânları olarak adlandırır. Nora’ya göre hafıza mekânları, unutmaya karşı bilinçli ya da refleksif bir çabanın sonucudur ve maddî, sembolik, işlevsel olmak üzere üç temel boyutu bulunur. Bu üç işlevsel boyut daima bir aradadır ve bu bir arada olma durumu hafıza mekânlarının belirleyici unsurlarıdır. Nora perspektifinde hafıza mekânları en maddi ve somuttan hafıza-insan kavramı gibi düşünsel olarak oluşturulmuş en soyuta kadar ele alınmalıdır. Nora’nın hafıza-insan olarak hafıza mekânına örnek kişilerden biri de Âşık Mahzuni Şerif’tir. Mahzuni, kültürel hafıza mekânı olarak türküleriyle ve şiirleriyle Türkiye’de halkçı söylemin, Alevi kolektivitesinin simgesel taşıyıcısıdır. Mahzuni’nin türküleri, belirli tarihsel olaylara göndermede bulunurken, heterodoks bir anlayışla merkezin çevre karşısındaki adaletsizliklerini ve baskı biçimlerini de ele alır. Bu nedenle Mahzuni’nin türküleri, kendinden önceki dönemlere göndermede yaparken keninden sonraki dönemlerde de yeniden anlamlandırılabilen açık metinler mahiyetindedir. Dolayısıyla her edim, dinleme ve yeniden icra, Mahzuni’ye hafıza-insan olarak hafıza mekânı olma niteliği kazandırmaktadır. Bu çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden literatür taramasına dayalı olarak âşıklık geleneğinin temsilcilerinden Mahzuni’yi Nora’nın hafıza-insan kavramı ekseninde tarih yazımsal, etnografik psikolojik ve siyasi açıdan hafıza mekânlarının maddi, sembolik, işlevsel olmak üzere üç boyutu üzerinden ele almayı amaçlamaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, Pierre Nora'nın hafıza mekânları kuramı çerçevesinde Âşık Mahzuni Şerif'in Türk halk kültüründeki yerini değerlendirmektir. Literatür taraması sonucunda elde edilen bulgular, Âşık Mahzuni Şerif'in Alevi kolektivitesi adına kültürel belleğin bir taşıyıcısı olduğu ve kolektif belleğin inşasını da müzik üzerinden ortaya koyduğu yönündedir.

Anahtar Kelimeler

• Müzik
• Âşık Mahzuni Şerif
• Pierre Nora
• hafıza mekânı

Âşık Mahzuni Şerif in The Context Of Pierre Nora’s Cultural Memory Space

Öz

According to Pierre Nora, in the modern era, the loss of memory’s ability to emerge spontaneously creates a need for certain places. Nora calls these spaces where memory is formed "memory spaces." According to Nora, memory spaces are the result of a conscious or reflexive effort against forgetting and have three fundamental dimensions: material, symbolic, and functional. These three functional dimensions are always present together, and this coexistence is the defining element of memory spaces. In Nora's perspective, memory spaces should be considered from the most material and concrete to the most abstract, intellectually constructed concepts such as the concept of memory-human. One example of a figure representing memory-human as a memory space is Âşık Mahzuni Şerif. Through his songs and poems, Mahzuni, as a cultural memory space, is a symbolic carrier of the populist discourse and Alevi collectivity in Turkey. Mahzuni's folk songs, while referencing specific historical events, also address the injustices and forms of oppression perpetrated by the center against the periphery from a heterodox perspective. Therefore, Mahzuni's songs are open texts that, while referencing previous periods, can be reinterpreted in subsequent periods as well. Consequently, each act, listening, and reperformance gives Mahzuni the quality of being a memory-human, a space of memory. Drawing on the literature review methoda qualitative research approach-this study aims to examine Mahzuni, a representative of the *âşık* (bardic) tradition, through the lens of Nora’s concept of "memory-person." It analyzes him from historiographical, ethnographic, psychological, and political perspectives, focusing on the three dimensions of "sites of memory": the material, the symbolic, and the functional. The primary aim of this study is to evaluate the place of Âşık Mahzuni Şerif in Turkish folk culture within the framework of Pierre Nora's theory of *lieux de mémoire* (sites of memory). Findings from the literature review indicate that Âşık Mahzuni Şerif serves as a bearer of cultural memory on behalf of the Alevi community and facilitates the construction of collective memory through music.

Anahtar Kelimeler

• Music
• Âşık Mahzuni Şerif
• Pierre Nora
• memory space

Kaynakça

1. Aktin, S. (2025). Toplumsal hafıza mekânı olarak çarşılar: Antalya çarşıları örneği. (Yayın No. 960993) [Doktora tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
2. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, 1(1), 62-82.
3. Albayrak, N. (2019). Mahzunî Şerif. TDV İslam Ansiklopedisi, 2, 181.
4. Assman, J. (2018). Kültürel bellek. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
5. Atli, S. S. (2023). Mahzuni Şerif örneğinde Türk halk şairliği geleneği ve “Mahzunicilik”. (Yayın No. 805626) [Doktora tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Connerton, P. (2019). Toplumlar nasıl anımsar. (Çev. A. Şenel), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
7. Crane, S. A. (1997). Memory, distortion, and history in the museum. History and Theory, 36(4), 44-63. http://www.jstor.org/stable/2505574
8. Çitil, H. (2020). Mahzuni Şerif’in ardından. Yarpuz Edebiyat Dergisi, 2(15), 13-15.

9. Daşar, M. (2024). Âşık Mahzuni Şerif ve Âşık Veysel türkülerinde sosyal bilgiler dersi değerleri. (Yayın No. 895568) [Yüksek lisans tezi, Amasya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
10. Tasouji, C. D. (2013). Bir hafıza mekânı olarak müze: Ankara Etnografya Müzesi. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, 3(1), 129-143. https://dergipark. org. tr/tr/pub/e kiad/issue/49296/629952
11. Ersöz, G. (2024). Toplumsal hafıza, mekân ve kadın emeği: Konya kadınlar pazarı örneği. (Yayın No. 870798) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
12. Fırat, U. (2024). Âşık Mahzuni Şerif türkülerinin kök değerler açısından incelenmesi ve Türkçe eğitiminde kullanılabilirliği. (Yayın No. 899203) [Yüksek lisans tezi, Alaaddin Keykubat Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
13. Gelen, A. (2026). Kutsal zaman, bellek ve ritüel: dinî zamanın toplumsal inşasına dair teorik yaklaşımlar, Sosyolojik Düşün, 11, 34-73.
14. Gözükara, M. (2020). Mahzun Mahzuni. Yarpuz Edebiyat Dergisi, 2(15), 10-12.
15. Halbwachs, M. (2016). Hafızanın toplumsal çerçeveleri (Büşra Uçar, Çev.). İstanbul: Heretik Yayınları.
16. Irmak, Y. (2014). Âşık Mahzuni Şerif’in şiirlerinde Alevilik ve Bektaşilik öğretisi, I. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi, 13-14 Ekim. Ed. Fatih İyiyol. İstanbul.
17. Irmak, Y. (2017). İşlevsel halkbilimi kuramına göre Âşık Mahzuni Şerif’in şiirlerinde tespit edilen yeni işlevler. Studies of The Ottoman Domain, 7(12), 183-212. https://doi.org/10.19039/sotod.2017.57
18. Kara, H. (2025). Âşıklık geleneğinin Anadolu pop müzik türüne yansımaları: Âşık Mahzuni Şerif örneği. Yıldız Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 1-8. https://izlik.org/JA57ZE98KC
19. Karasar, N. (2003). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
20. Kılıç, S. (2018). Âşık tarzı halk şiirlerinin günümüz müzik anlayışı ile yeniden yorumlanması: Âşık Mahzunî Şerif örneği. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 27-34.
21. Kırcı, A. B. (2015). Zamana direnmek: kişisel hafıza mekânları. (Yayın No. 423218) [Yüksek lisans tezi, Başkent Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
22. Nora, P. (2006). Hafıza mekânları. (Çev. M. E. Özcan), Ankara: Dost Kitabevi.
23. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi, Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-250. http://doi.org/10. 33 400/kuje.843306
24. Sevinç, M. (2019). Bir hafıza mekânı olarak kent meydanı ve dönüşümü: Otto Herbert Hajek’in Ankara hergelen meydan projesi örneği. Akdeniz Sanat, 13(24), 47-62.
25. Sözen, Ü. (2016). Sembollerde cemaati aramak ve kimliği yeniden kurmak: Dersim’de hafıza, yerellik ve siyaset, Praksis, 42, 553-581.
26. Şerif, M. (1995). Dolunaya tül düştü. Ankara: Ürün Yay.
27. Tural, A. (2024). Kültür aktarımı bağlamında hafıza mekânlarına bakış. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (38), 788-804. https://doi.org/10.29000/rumelide.1439734
28. Turan, M. (2006). Mahzuni Şerif ve gelenek. Kültür-kimlik ekseninde Türk edebiyatı. An-kara: Ürün Yayınlan.
29. Turhan, M., & Kova, Ö. (2016). Değerler eğitimi açısından Türk halk müziği ve halk ozanları: Neşet Ertaş, Âşık Mahsuni Şerif, Âşık Veysel ve Özay Gönlüm bağlamında bir inceleme.
30. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, 6, 117-128. https://izlik.org/JA76 KT98DK
31. Üçer, A. (2024). Maurice Halbwachs’a göre kolektif hafıza. 4. BOYUT Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, (25), 275-282. https://doi.org/10.26650/4boyut.2024.1541723
32. Yetişti, O. (2017). Âşık Reyhani ve Âşık Mahzuni'nin şiirlerinde gurbetçi Türkler, Kültür Evreni, 34, 95-106.
33. Yücel, H. (2021). Âşık Mahzunî Şerif türkülerinde toplumsal olayların izâhı, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(54), 196-224.