KÖTÜLÜĞÜN YAPISAL BİÇİMLERİ: FELSEFİ, SOSYO-PSİKOLOJİK İZ DÜŞÜMLERİ VE KÖTÜLÜĞÜN SIRADANLIĞI

Öz

Bu çalışma, kötülük kavramını felsefi, etik, psikanalitik ve sosyolojik düzlemlerde ele alarak, bireyin hakikatle karşılaşma sürecinde maruz kaldığı yapısal şiddeti ve bu şiddetin toplumsal yansımalarını analiz etmektedir. Platon’un mağara alegorisi üzerinden başlatılan çözümleme, kötülüğün epistemolojik ve ontolojik boyutlarını tartışmakta; Nietzsche, Kant ve Arendt’in yaklaşımları doğrultusunda ahlaki kötülüğün tarihsel, kültürel ve yapısal kodlarını açığa çıkarmayı amaçlamaktadır. Derrida’nın “aşkınsal şiddet” kavramı çerçevesinde, ötekiyle kurulan ilişkinin etik sınırları ve bu sınırların ihlaliyle ortaya çıkan şiddet biçimleri sorgulanmaktadır. Psikanalitik düzlemde Klein’ın haset kuramı ve Freud’un yansıtma mekanizması, kötülüğün itkisel ve içsel kaynaklarını görünür kılarken; şefkat yorgunluğu ve sinizm gibi kavramlar, kötülüğün bireysel ve toplumsal düzeydeki yıpratıcı etkilerini ortaya koymaktadır. Arendt’in magnum opusu olarak kabul edilen “kötülüğün sıradanlığı” kavramı, modern toplumun rasyonelleşmiş yapılarıyla ilişkilendirilerek, McDonaldlaşma olgusu üzerinden sistematik kötülüğün gündelikleşme biçimlerini açığa çıkarmaktadır. Ayrıca Milgram Deneyi’nin Foucault’nun öznenin nesneleşmesi kuramı çerçevesinde okunması, iktidar ilişkilerinin işleyişiyle öznenin deneyimlerinin nasıl şekillendirildiğini ve bu süreçlerin kötülüğün sıradanlaşmasına nasıl katkı sunduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, düşünsel bir analiz sunarak, kötülüğün yalnızca niyetli eylemlerle sınırlı olmadığını; aynı zamanda düşünmenin yapısal biçiminde, etik karşılaşmanın imkânsızlığında ve toplumsal normların içselleştirilmesinde de kök saldığını ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Aşkınsal Şiddet
• Sinizm
• Mcdonaldlaşma
• Eichmann Davası
• Kötülük

STRUCTURAL FORMS OF EVIL: PHILOSOPHICAL, SOCIO-PSYCHOLOGICAL REFLECTIONS AND THE ORDINARINESS OF EVIL

Öz

This study examines the concept of evil on philosophical, ethical, psychoanalytical, and sociological planes, analysing the structural violence an individual encounters in the process of confronting truth and the societal repercussions of this violence. The analysis, initiated through Plato's allegory of the cave, discusses the epistemological and ontological dimensions of evil; it aims to reveal the historical, cultural, and structural codes of moral evil in line with the approaches of Nietzsche, Kant, and Arendt. Within the framework of Derrida's concept of ‘transcendental violence,’ the ethical boundaries of the relationship established with the other and the forms of violence that emerge from the violation of these boundaries are questioned. On the psychoanalytic plane, Klein's theory of envy and Freud's mechanism of projection reveal the instinctual and internal sources of evil, while concepts such as compassion fatigue and cynicism reveal the corrosive effects of evil at the individual and societal levels. The concept of ‘the banality of evil,’ considered Arendt's magnum opus, is linked to the rationalised structures of modern society and, through the phenomenon of McDonaldisation, reveals the everyday forms of systematic evil. Furthermore, reading the Milgram Experiment within the framework of Foucault's theory of the objectification of the subject reveals how power relations shape the subject's experiences and how these processes contribute to the banality of evil. In this context, the study offers an intellectual analysis, arguing that evil is not limited to intentional actions; it also takes root in the structural form of thought, the impossibility of ethical encounter, and the internalisation of social norms.

Anahtar Kelimeler

• Evil
• Transcendental Violence
• Cynicism
• McDonaldisation
• The Eichmann Trial

Teşekkür

Bu çalışma, Dr. Ebru PEHLİVAN SARI danışmanlığında yürütülen yüksek lisans tezinden türetilerek, teşekkür bölümünde danışman hocanın isminin belirtilmesi hususunda konsensus sağlanmıştır. Bu bağlamda çalışmanın tüm aşamalarında değerli katkılarını ve akademik rehberliğini esirgemeyen, süregelen desteğiyle bu süreci mümkün kılan Sayın Dr. Ebru PEHLİVAN SARI’ ya içten teşekkürlerimi sunarım.

Kaynakça

1. Abolfazli, S., Sanaei, Z., Gani, A., Xia, F., & Yang, L. T. (2014). Rich mobile applications: Genesis, taxonomy, and open issues. Journal of Network and Computer Applications, 40, 345–362.
2. Ahmed, S. (2004). The cultural politics of emotion. Edinburgh University Press. https://moodle.unifr.ch
3. Aksoy, H. (2012). Duygusal emek. Eleştirel Pedagoji Sözlüğü, 84.
4. Arendt, H. (2014a). Totalitarizmin kaynakları 1: Antisemitizm (B. S. Şener, Çev.). İletişim Yayınları.
5. Arendt, H. (2014b). Totalitarizmin kaynakları 3: Totalitarizm (İ. Serin, Çev.). İletişim Yayınları.
6. Arendt, H. (2017). Düşünmek ve ahlaki değerlendirmeler (O. Tecimen, Çev.). Cogito, (86).
7. Arendt, H. (2018). Zihnin yaşamı (İ. Ilgar, Çev.). İletişim Yayınları.
8. Arendt, H. (2022). Kötülüğün sıradanlığı (Ö. Çelik, Çev.). Metis Yayınevi.

9. Aristoteles. (1997). Nikomakhos’a etik (S. Babür, Çev.). Ayraç Yayınevi.
10. Badiou, A. (2013). Etik: Kötülük kavrayışı üzerine bir deneme (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
11. Bakır, K. (2016). Hannah Arendt’te Kötülük Problemi. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 25, 97-113. https://doi.org/10.20981/kaygi.288134
12. Bauman, Z. (2007). Modernite ve holocaust (S. Sertabiboğlu, Çev.). Sarmal Yayınevi.
13. Calder, T. (2013). The concept of evil. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.sydney.edu.au/entries/concept-evil/
14. Cevizci, A. (2005). Felsefe sözlüğü. Paradigma Yayınları.
15. D'Agnese, V. (2022). Plato’s cave: A tale of coercion and obedience. Untangling the knot between education, constriction and truth. Paideutika, 36, 18–18.
16. Direk, Z. (2006). Şiddet ve metafizik. Cogito, (47–48), 63–160.
17. Diş, S. B. (2017). Kötülüğün sıradanlığı karşısında özerk birey. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (23), 180–200.
18. Erdem, H. H. (2010). Hannah Arendt’in Eichmann davası üzerine düşünceleri. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (9), 4–19.
19. Etymonline. (2025). Evil. Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com/word/evil
20. Evink, E. (2014). On transcendental violence. Phenomenologies of Violence, 65–80.
21. Foucault, M. (2023). İktidarın gözü: Seçme yazılar 4 (I. Ergüden & O. Akınhay, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
22. Foucault, M. (2024). Özne ve iktidar: Seçme yazılar 2 (I. Ergüden & O. Akınhay, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
23. Freud, A. (2011). Ben ve savunma mekanizmaları (Y. Erim, Çev.). Metis Yayınları.
24. Garrard, E. (1998). The nature of evil. Philosophical Explorations, 1(1), 43–60.
25. Gratton, P. (2005). An extreme example? Using Arendt’s Eichmann in Jerusalem in the business ethics classroom. Essays in Philosophy, 6(2), 320–332.
26. Hiçdurmaz, D. ve İnci, F. A. (2015). Eşduyum yorgunluğu: Tanımı, nedenleri ve önlenmesi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 7(3), 295–303.
27. Hochschild, A. R. (1983). The managed heart: Commercialization of human feeling. University of California Press.
28. İçerli, L. ve Yıldırım, M. H. (2012). Örgütsel sinisizm ve örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişki: Sağlık sektöründe bir araştırma. Organizasyon ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 4(1), 167–176.
29. Kadiroğlu, M. & Akan, A. (2025). Confronting moral responsibility and adiaphorization: Bauman's postmodern ethics through The Zone of Interest (2023). Problemos, 107, 45–58.
30. Kalkan, M. T. (2010). Hobbes, Fromm, homo homini lupus ve saldırgan insan doğası. Academia. https://www.academia.edu/100977422/HOBBES_FROMM_HOMO_HOMINI_LUPUS_VE_SALDIRGAN_İNSAN_DOĞASI
31. Kant, E. (2021). Salt aklın sınırları dahilinde din (L. Çilingir, Çev.). Elis Yayınları.
32. Karaman, N. (2017). Çalışma yaşamında duygusal emek. İş ve Hayat, 3(5), 30–56.
33. Kavala, O. (2023, 23 Kasım). Holokost ve modernite. Birikim Dergisi. https://birikimdergisi.com/guncel/11558/holokost-ve-modernite
34. Keskin, F. (2023). Sunuş: İktidarın gözü. M. Foucault içinde, İktidarın gözü: Seçme yazılar 4 (I. Ergüden & O. Akınhay, Çev., ss. 15–24). Ayrıntı Yayınları.
35. Keskin, F. (2024). Sunuş: Özne ve iktidar. M. Foucault içinde, Özne ve iktidar: Seçme yazılar 2 (I. Ergüden & O. Akınhay, Çev., ss. 11–23). Ayrıntı Yayınları.
36. Kılıçaslan, S. ve Kaya, A. (2017). Mobbingin örgütsel sinizm üzerine etkisi hemşireler üzerinde bir uygulama. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (26), 9–25.
37. Kiraz, E. (2006). Etimolojik Türkçe sözlük kelime-köken.
38. Klein, M. (2021). Haset ve şükran (O. Koçak & Y. Erten, Çev.). Metis Yayınları.
39. Kutanis, R. Ö. & Çetinel, E. (2010). Adaletsizlik algısı sinisizmi tetikler mi? Bir örnek olay. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(1), 186–195.
40. Lawlor, L. (2016). From violence to speaking out. Edinburgh University Press.
41. Lawlor, L. (2018). Violence and reactions. The Southern Journal of Philosophy, 56(3), 403–413.
42. Lutsky, N. (1995). When is “obedience” obedience? Conceptual and historical commentary. Journal of Social Issues, 51(3), 55–65.
43. Maia, A. & Nascimento, S. (2022). The concept of evil in psychiatry: Philosophy, neurobiology and clinical implications. European Psychiatry, 65(S1), S671.
44. Mastracci, S. H., & Adams, I. T. (2020). It's not depersonalization, it's emotional labor: Examining surface acting and use-of-force with evidence from the US. International Journal of Law, Crime and Justice, 61, 100358.
45. Murphy, A. V. (2018). Critique of transcendental violence. Research in Phenomenology, 48(1), 147–153.
46. Nietzsche, F. W. (2024). Ahlakın soy kütüğü üstüne: Bir kavga yazısı (A. İnam, Çev.). Say Yayınları.
47. Özler, D. E., Atalay, C. G. ve Şahin, M. D. (2010). Örgütlerde sinizm güvensizlikle mi bulaşır? Organizasyon ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 2(2), 47–57.
48. Platon. (2020). Devlet (S. Eyüboğlu & M. A. Cimcoz, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
49. Ritzer, G. (2004). The McDonaldization of society. Pine Forge Press.
50. Sağbaş, M. ve Yıkılmaz, İ. (2022). Güvenlik güçlerinin performansında duygusal emeğin etkisi: Kavram ve literatür odaklı bir inceleme. SAVSAD Savunma Ve Savaş Araştırmaları Dergisi, 32(1), 67-100. https://doi.org/10.54078/savsad.1134246
51. Skinner, B. F. (1984). Selection by consequences. Behavioral and Brain Sciences, 7(4), 477–481. https://doi.org/10.1017/S0140525X0002673X
52. Sümer, B. A. ve Baykal, E. (2022). Jacques Derrida: Şiddet, köken, öteki ve yazı üzerine. I. B. Bravo & H. Bravo (Ed.), Başkası ve şiddet üzerine içinde (ss. 161–187). Ayrıntı Basım.
53. Şener, E. (2024). Psikolojik kötülük. E. Kara (Ed.), Örgütsel davranışta modern psikolojik yaklaşımlar: Ölçekler, öncüller ve ardıllar içinde (ss. 19–32). Gazi Kitabevi.
54. Tekin, M. F. (2023). Hannah Arendt felsefesinde kötülük düşüncesi. Aydın İnsan ve Toplum Dergisi, 9(1), 46–65.
55. Virtanen, P., Lehtonen, T., & Raisio, H. (2022). Reaching into the dark side of organisations: The banality and emergence of administrative evil in the light of two case examples. Scandinavian Journal of Public Administration, 26(2), 3–21.
56. White, T. (2021). Biri kötü olmadan kötülük yapabilir mi? (N. Dabanyan, Çev.). Düşünbil Dergisi. https://bigthink.com/
57. Yıldız, N. (2019). Hakikatten olumsallığa vicdan ve itaat. Akademi Titiz Yayınları.
58. Zizek, S. (2011). İdeolojinin yüce nesnesi (B. Somay, Çev.). Metis Yayınları.