İstanbul’da Yabancı Sermaye Eliyle Yürütülen Elektrik İşleri (1910-1937)

There are critical moments and processes in the history of societies that accelerate social change. February 14, 1914 was such a moment in the life of Istanbul’s inhabitants. Generating electricity at the Silahtarağa Power Station and transmitting it through the grid for the first time marked the starting point of irreversible changes in many aspects of life; from family life to rising apartment buildings and electrically lighted sparkling streets. The widespread use of electricity was a turning point for the diffusion of modernization across all strata of society, and for the emergence of new behavioral patterns following the changes of everyday practices. The story of electricity in Istanbul is embedded in the story of Silahtarağa Power Station. The process that has started with the construction of the Power Station and continued with the gradual increase in power capacity impacted the lighting story of Istanbul. In this paper, we discuss the history of production and use of electricity starting from its onset with the construction of the power station with foreign private capital in 1910 until its nationalization in 1937, through a review of the secondary literature as well as a study of municipal and corporate documents.

Toplumların dönüşümünü hızlandıran milatlar ve süreçler vardır. 14 Şubat 1914 tarihi, İstanbul halkının hayatında böyle bir etkiye sahiptir. Silahtarağa Elektrik Santrali’nden şehir şebekesine elektrik verilmesi ulaşımdan aile hayatına, yükselen apartmanlardan ışıltılı sokaklara kadar geri dönülmeyecek bir şekilde dönüşümün ve değişimin başlangıcını temsil etmektedir. Elektrik kullanımının yaygınlaşması, modernleşme sürecinin toplumun genelini kapsaması ve gündelik hayat içinde alışkanlıkları değiştirerek yeni davranış kalıpları oluşturması bakımından önemli bir kavşaktır. Elektriğin İstanbul’daki serüveni ise Silahtarağa Santrali’nin hikayesinde gizlidir. Santralin yapım aşamasından başlayan süreç, zaman içerisinde yeni yatırımlarla arttırılan kurulu güç kapasitesinin performansına değin İstanbul’un aydınlanma yolculuğunu etkilemiştir. Literatür taraması, Belediye ve Kurum belgeleri ışığında elektrik konusu, 1910 yılından itibaren yabancı sermayeli özel sektör tarafından üstlenilmesinden 1937 yılında millileştirilinceye kadar geçen süreç zarfında incelenmiştir.