Ağrı İsyanlarında İran’ın Rolü (1926-1930)

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında başlayan Ağrı İsyanı, Türkiye-İran sınır bölgelerinde meskûn olan Celali, Milanlı (Gurusanlı), Haydaranlı, Şikak ve Harki Kürt aşiretlerinin destekleriyle geniş bir bölgeye yayıldı. İsyancılara destek veren bu aşiretler, Türk birlikleri tarafından takip edilince sınırı geçerek İran topraklarına firar ettiler. İran hükümeti, Türk hükümetinin bütün uyarılarına rağmen isyancıların sınırı geçmelerine sessiz kaldı. Bu durum Türkiye-İran arasında gerginliğe sebep oldu. Bir süre devam eden bu gerginlik, Türkiye’nin askeri operasyonları neticesinde isyanın bastırılmasıyla yumuşama sürecine girdi. 1932 yılında imzalanan antlaşma neticesinde ise iki ülke arasında gerginliğe sebep olan bu sorun çözüme kavuşturuldu. Bu çalışmanın amacı, 1926 yılında Ağrı’da patlak veren isyandaki İranlı Kürt aşiretleri ile İran hükümetinin rolünü incelemektir. Çalışma ele alınırken arşiv belgeleri, dönemin gazeteleri ve telif-tetkik eserler dikkate alınmaya çalışıldı.

The Ararat Rebellion, which started in the first years of the Turkish Republic, spread to a wide region with the support of the Celali, Milanli (Grusanli), Haydaranli, Shikak and Harki Kurdish tribes located in the Turkey-Iran border regions. When these tribes, which supported the rebels, were followed by Turkish troops, they crossed the border and fled to Iranian territory. Despite all the warnings of the Turkish government, the Iranian government kept silent as the rebels crossed the border. This situation caused tension between Turkey and Iran. This tension, which lasted for a while, entered a détente process with the suppression of the rebellion as a result of Turkey's military operations. As a result of the treaty signed in 1932, this problem, which caused tension between the two countries, was resolwed. The aim of this study is to examine the role of Iranian Kurdish tribes and the Iranian government in the Ararat rebellion in 1926. Archival documents, newspapers of the period and copyright-reviewed works were tried to be taken into consideration while the study was being done. Keywords: Ararat Rebellion, Turkey, Iran, Kurdish tribes.