Niyâzî-i Mısrî Divanı’nda İmâdüddîn Nesîmî’ye Yazılan Nazireler ve Hurufiliğe Dair Beyitler

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 4, 1310 - 1326, 22.12.2025

Murat Aslan

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1672842

Öz

17. asır mutasavvıflarından Niyâzî-i Mısrî önemli bir şairdir ve mürettep divan sahibidir. Günümüze dek pek çok kez neşredilen bu divanda nazireler dikkat çekmektedir. Araştırmacılar Niyâzî-i Mısrî’nin en çok Yunus Emre ve Fuzûlî’den etkilendiğini; bunun dışında İmâdüddîn Nesîmî, Ahmed Eflâkî Dede, Elvân-ı Şirâzî, Aziz Mahmud Hüdâyî ve Şemseddin Sivâsî gibi şairlere de nazireler yazdığını ifade etmektedirler. Halvetiliğin Mısriyye kolunun kurucusu olan Niyâzî-i Mısrî’nin Hurufiliğe dair bazı beyitler yazması ve bu beyitlerin birkaç adetle sınırlı olmaması, şair üzerinde İmâdüddîn Nesîmî etkisinin daha fazla olabileceğini düşündürmektedir. Bu çalışmada Niyâzî-i Mısrî Divanı ile İmâdüddîn Nesîmî’nin Türkçe Divan’ı mukayeseli olarak incelenmiş, Niyâzî-i Mısrî’nin Nesîmî’ye on beş adet nazire yazdığı tespit edilmiştir. İlgili şiirlerin nazire olduğu delillendirilmeye çalışılmış ve bunlar üzerine genel bir değerlendirme yapılmıştır. Niyâzî-i Mısrî’deki Nesîmî etkisini somutlaştırmak amacıyla Nesîmî’ye yazılan nazireler Fuzûlî’ye yazılan nazirelerle karşılaştırılmıştır. Çalışmada Fuzûlî’ye yazılan on adet nazire tespit edilmiştir. Niyâzî-i Mısrî’nin Fuzûlî’yi tahmis ettiği göz önüne alınarak şairdeki Nesîmî etkisinin daha büyük olduğu söylenmemiş; şairin Fuzûlî’den etkilendiği kadar Nesîmî’den de etkilendiği, dolayısıyla ondaki Nesîmî etkisinin sanıldığından daha büyük olduğu anlaşılmıştır. Bu etkiyi delillendiren bir husus olarak Niyâzî-i Mısrî’nin Hurufiliğe dair bazı beyitleri de çalışmaya dâhil edilip incelemeye tâbi tutulmuştur. Böylece Niyâzî-i Mısrî’deki Nesîmî etkisinin niteliği ortaya konmaya çalışılmış, şairin en çok etkilendikleri kişiler arasında Nesîmî’nin de dâhil edilmesi önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk edebiyatı , Niyâzî-i Mısrî , İmâdüddîn Nesîmî , Fuzûlî , Nazire

Imitation Poems Written to Imaduddin Nesimi in the Divan of Niyazi-i Mısri and Couples on Hurufism

Öz

Niyazi-i Misri, one of the 17th century Sufis, is an important poet and owner of a divan. Imitation poems attract attention in this divan, which has been published many times until today. Researchers say that Niyazi was most influenced by Yunus Emre and Fuzuli; Apart from this, they state that he also wrote verses to poets such as Imaduddin Nesimi. The fact that Niyazi wrote some couplets about Hurufism and that these couplets were not limited to a few, suggests that the influence of Nesimi may have been greater on the poet. In this study, Niyazi-i Misri's Divan and Imaduddin Nesimi's Turkish Divan were examined comparatively, and it was determined that Niyazi wrote fifteen imitation poems to Nesimi. An attempt was made to prove that the relevant poems were imitation and a general evaluation was made on them. In order to concretize the influence of Nesimi in Niyazi, the imitation poems written to Nesimi were compared with the imitation poems written to Fuzuli. As evidence of this effect, some of Niyazi's couplets on Hurufism were included in the study and examined. Thus, the nature of Nesimi's influence in Niyazi was tried to be revealed, and it was suggested to include Imaduddin Nesimi among the people who were most influencing Niyazi.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish literature , Niyazi-i Misri , Imaduddin Nesimi , Fuzuli , imitation poem

Kaynakça

• Altuner, N. (1989). Safâî ve tezkiresi, inceleme, tenkitli metin, indeks (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Âmiloğlu. (2014). Arş-nâme tercümesi (F. Usluer, Haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Aslan, M. (2021). Nazirelere göre divan şiirinde Nesîmî etkisi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, (72), 95-131. https://doi.org/10.32925/tday.2021.64
• Aslan, M. (2024). Meçhul bir Hurûfî müellifin risâle-i fazîlet-i sûreti’l-fâtiha adlı eseri. Hikmet Akademik Edebiyat Dergisi, Vefâtının 100. Yılında Ali Emîrî Özel Sayısı, 838-858. https://doi.org/10.28981/hikmet.1474442
• Aşkar, M. (2007). Niyâzî-i Mısrî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (ss. 167-169). Cilt: 33. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ayan, H. (2020). Nesîmî, hayatı, edebî kişiliği, eserleri ve türkçe divanının tenkidli metni. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ballı, H. H. (2010). Fazlullah Hurûfî ve Hurûfîlik (Doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
• Bilgin, Azmi. (2022). Niyazî-i Mısrî divanı. İstanbul: Kapı Yayınları.
• Coşkun, N. (2019). 18. yüzyıla ait divan tertibinde bir nazire mecmûası (inceleme-metin) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
• Dilçin, C. (1986). Divan şiirinde gazel. Türk Dili, 52(415-417), 78-247.
• Eco, U. (2020). Ortaçağ estetiğinde sanat ve güzellik (K. Atakay, Çev.). İstanbul: Can Yayınları.
• Edirneli Nazmî. (2017). Mecmau’n-nezair (F. Köksal, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı e-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56057,mecmaun-nezair-edirneli-nazmi-pdf.pdf?0 (Erişim tarihi: 08.10.2024).
• Erdoğan, K. (2019). Niyâzî-i Mısrî, hayatı, edebî kişiliği ve dîvânı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Erdoğan Taş, M. ve Yekbaş, H. (2018). Âsım’ın nazire mecmuası. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
• Ertek Morkoç, Y. (2003). Eğridirli Hacı Kemal’in câmiü’n-nezâir’i (metin ve mecmua geleneği üzerine bir inceleme) (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi, İzmir.
• Fazlullah Esterâbâdî. (2012). Câvidân-nâme, dürr-i yetîm isimli tercümesi (Derviş Murazâ, Çev.) (F. Usluer, Haz.). İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
• Fuzûlî. (2021). Fuzûlî divanı (A. Kılınç, Haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Gedik, N. (2016). Türk edebiyatında manzum devriyye (Doktora tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Gölpınarlı, A. (1972). Niyâzî-i Mısrî. Şarkiyat Mecmuası, (7), 183-226.
• Gölpınarlı, A. (1989). Hurûfîlik metinleri kataloğu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Gölpınarlı, A. (1992). Melâmîlik ve Melâmîler. İstanbul: Gri Yayınları.
• İnce, A. (1977). Sâlim tezkiresi, inceleme, transkripsiyonlu metin. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Kur’an Yolu, Türkçe Meâl ve Tefsir. (2020). (H. Karaman, M. Çağrıcı, İ. K. Dönmez, S. Gümüş, Çev.). 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Kavruk, H. (2014) “Niyâzî-i Mısrî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/niyazii-misri (Erişim tarihi: 12.02.2025).
• Kaya, B. (2003). Hisâlî, hayatı, eserleri ve metâliü’n-nezâir adlı eserinin birinci cildi (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.
• Köksal, M. F. (2005a). Nakîza. Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü içinde (ss. 483-485). Cilt: 4. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Köksal, M. F. (2005b). Nazîre. Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü içinde (ss. 497-500). Cilt: 4. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Köksal, M. F. (2006a). Sana benzer güzel olmaz, divan şiirinde nazire. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Köksal, M. F. (2006b). Nazîre. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (ss. 456-458). Cilt: 32. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kürkçüoğlu, K. E. (1985). Seyyid Nesîmî dîvânı’ndan seçmeler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• ‘Ömer Bin Mezîd. (1995). Mecmuatü’n-nezair (M. Canpolat, Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Pekolcay, N. (2002). İslâmî Türk edebiyatı. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Pervâne b. Abdullah. (2017). Pervâne Bey mecmuası (K. A. Gıynaş, Haz.). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı e-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55832,pervane-bey-mecmuasi-pdf.pdf?0 (Erişim tarihi: 03.01.2024).
• Sezgin, B. (2015). Erzincan il halk kütüphanesindeki 1492 numaralı nazire mecmuası (inceleme-metin). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
• Seyyid Nesîmî. (2017). Hakikatlere giriş (mukaddimetü’l-hakâyık) (F. Usluer, Haz.). İstanbul: Revak Yayınları.
• Tatcı, M. (2022). Niyâzî-i Mısrî Halvetî, dîvân-ı ilâhiyât, seçmeler. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. Usluer, F. (2009). Hurufilik. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Vîrânî Abdal. (2015). Fakrnâme (F. Usluer, Haz.). İstanbul: Revak Kitabevi.
• Yavuz, K. (2013). Türk şiirinde nazire. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 10(10), 359-424.