19. Yüzyılda Hükümet Konakları: Van Vilayeti ve Çevresi

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 4, 1715 - 1734, 22.12.2025

Funda Öztürk

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1674799

https://izlik.org/JA58XY97SW

Öz

Tanzimat’la birlikte başta hukuk, ekonomi, idare olmak üzere birçok alanda değişim yaşanmıştır. Özellikle idari alanda yapılan düzenlemeler beraberinde yeni yapıların ortaya çıkmasına olanak sağlamıştır. Bu bağlamda 19. yüzyıldan itibaren gerek uygun binaların kiralanması gerekse yeni bina inşa edilmesi suretiyle kamu binaları kendilerini göstermeye başlamış; taşrada merkezi hükümetin gücünün göstergesi olarak hükümet konakları önemli bir yere sahip olmuştur. Arşiv belgelerinde Van vilayeti ve merkez kazalarındaki hükümet konaklarının kira ücreti ve inşası hakkında yapılan yazışmalarda merkezi hükümetin, devlet otoritesini, ülkenin en ücra köşesine kadar yaymak istediğinin göstergesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Zira hükümet konakları, Tanzimat ve sonrasında merkeziyetçilik anlayışını sembolik olarak temsil eden önemli yapılardır. Bu çalışma ile Van vilayet merkezi ve çevre birimlerdeki hükümet konakları ele alınarak dönemin hükümet konaklarına ve oluşumuna dikkat çekilecektir.

Anahtar Kelimeler

19. yüzyıl , Osmanlı Devleti , Van , hükümet konağı , yönetim

Government Office Buildings in the 19th Century: Van Province and Surroundings

https://izlik.org/JA58XY97SW

Öz

The Tanzimat reforms brought about significant changes across various sectors, particularly in law, economy and administration. In particular, the administrative reforms led to the creation of new institutional structures. Since the 19th century, public buildings have increasingly manifested their presence, both through the rental of existing properties and the construction of new ones. In this context, government office buildings, especially those in the provinces, became important structures that symbolized the central government’s authority and power. The archival correspondence regarding the rental fees and construction of government office buildings in the province of Van and its central districts provides a clear indication of the central government’s desire to extend its authority to even the most remote corners of the country. These government buildings were not only functional administrative spaces but also embodied the centralist ideology that defined the Tanzimat period and its aftermath. This study aims to examine the government office buildings in the provincial center of Van and its surrounding administrative units, shedding light on both the architectural and institutional transformations of the period.

Anahtar Kelimeler

19. century , Ottoman Empire , Van , government office , administration

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• Sadâret, Nezâret ve Devâir Evrakı (A.} MKT. NZD). (1857, 3 Ocak). Van Kalesi’nin tamiri için toplanan paranın barış yapılması nedeniyle hükümet konağı için harcanması (Dosyan No: 207, Gömlek No: 98).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1879, 13 Ağustos). Van vilayeti hükümet konağının küçük olması nedeniyle bitişiğindeki binanın kiralanması (Dosya No: 1327, Gömlek No: 90).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1887, 18 Şubat). Mazgird sancağı hükümet konağı kira bedeli için bütçeden tahsisat ayrılması (Dosya No: 1400, Gömlek No: 59).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1887, 2 Mayıs). Karçıkan kaymakamlığının Surub’a nakli ve orada hükümet konağı inşası (Dosya No: 1416, Gömlek No: 110).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1887, 1 Ağustos) Van etrafında yıkılan duvar taşlarının satılıp elde edilen paranın hükümet konağı inşası için yeterli olup olmadığının araştırılması (Dosya No: 1435, Gömlek No: 110).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1887, 1 Ağustos). Çapakçur kazası hükümet konağı kira bedeli hakkında Bitlis vilayetinden bilgi istenmesi (Dosya No: 1435, Gömlek No: 114).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1887, 8 Ağustos). Gevar kazası hükümet konağının kira bedeline zam yapılmak istenmesi (Dosya No: 1437, Gömlek No: 49).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1887, 26 Ağustos). Belediye gelirleriyle konak inşasının reddi (Dosya No: 1442, Gömlek No: 110).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1888, 15 Nisan). Van’da hükümet konağı olarak kiralanan hanelerin kirasının ödenmesi (Dosya No: 1501, Gömlek No: 4).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1888, 24 Nisan). Van vilayeti hükümet konağının kirasının ödenmesi (Dosya No: 1503, Gömlek No: 75).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1888, 23 Haziran). Van vilayetinde memurlar için kiralanan hanelerin kirasının ödenmesi (Dosya No: 1514, Gömlek No: 119). Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1888, 24 Temmuz). Müküs kazası hükümet konağının küçük olması nedeniyle bütçe dahilinde uygun bir yere taşınması (Dosya No: 1524, Gömlek No: 105).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1888, 25 Temmuz). Eleşkirt kazası hükümet konağı binasının kirasının ödenmesi (Dosya No: 1525, Gömlek No: 23).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1888, 10 Eylül). Eleşkirt kazası hükümet konağının kira bedelinin vilayetten ödenmesi (Dosya No: 1541, Gömlek No: 61).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1899, 25 Haziran). Şatak kazasında yapılması planlanan hükümet konağının keşif evrakı ve kira bedeli hakkında (Dosya No: 2214, Gömlek No: 79).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH.MKT). (1889, 3 Aralık). Vilayet hükümet memurlarının ikameti için kiralanan hanelerin kira bedelinin bir kısmının hazineden verilmesi talebi (Dosya No: 1678, Gömlek No: 122).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH. MKT). (1892, 16 Temmuz). Müküs kazasında yeni bir hükümet konağının inşası (Dosya No: 1972, Gömlek No: 69).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH. MKT). (1892, 9 Eylül). Müküs kazasında hükümet konağının kiralanması yerine inşasının daha uygun olduğuna dair (Dosya No: 1999, Gömlek No: 40).
• Dâhiliye, Mektûbî Kalemi (DH. MKT). (1894, 8 Mayıs). Genç sancağı hükümet konağı kira bedeli (Dosya No: 233, Gömlek No: 16).
• İrâde, Dâhiliye (İ. DH). (1870, 5 Ekim). Van’da hükümet konağına hapishane inşası (Dosya No: 620, Gömlek No: 43146).
• İrâde, Dâhiliye (İ. DH). (1876, 6 Kasım). Albak kazasında kiralanan hükümet konağı (Dosya No: 734, Gömlek No: 60145).
• İrâde, İrâde-i Şûrâ-yı Devlet (İ. ŞD). (1884, 20 Ağustos). Van hükümet konağı inşası (Dosya No: 69, Gömlek No: 4095).
• İrâde, İrâde-i Şûrâ-yı Devlet (İ. ŞD). (1888, 20 Şubat). Van hükümet konağı kirasına dair (Dosya No: 90, Gömlek No: 5331).
• İrâde, İrâde-i Şûrâ-yı Devlet (İ. ŞD). (1888, 5 Ekim). Van hükümet konağı hakkında (Dosya No: 93, Gömlek No: 5508).
• Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV). (1890, 3 Nisan). Bargiri kazası hükümet merkezinin Ebegay nahiyesine nakliyle bir hükümet konağının inşası (Dosya No: 53, Gömlek No: 5).
• Meclis-i Vâlâ (MVL). (1861, 11 Ağustos). Muş hükümet konağının yetersizliği nedeniyle yeni bir binanın kiralanması (Dosya No: 611, Gömlek No: 22).
• Plan-Proje-Kroki, Plan-Projeler (PLK. p.). (1883, 31 Ekim). Çölemerik kazasında yapılacak hükümet konağı planı (Harita No: 4317).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1879, 16 Temmuz). Adilcevaz’daki hükümet konağının sahibi tarafından tamir ettirilerek masrafın kiraya eklenmesi (Dosya No: 277, Gömlek No: 19).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1880, 12 Temmuz). Bitlis hükümet konağının genişletilmesi (Dosya No: 1874, Gömlek No: 20).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1881, 28 Mayıs). Siirt hükümet konağının tamiri (Dosya No: 1874, Gömlek No: 28).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1881, 7 Haziran). Gevaş kazası hükümeti için konak inşası (Dosya No: 1874, Gömlek No: 29).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1881, 18 Ağustos). Bitlis’te hükümet konağı ihtiyacı hakkında (Dosya No: 1874, Gömlek No: 27).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1882, 28 Mart). Bitlis’te inşa edilecek hükümet konağına dair evraklar (Dosya No: 1874, Gömlek No: 43).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1882, 21 Ekim). Karçıkan kazası hükümet konağı kirası hakkında (Dosya No: 1874, Gömlek No: 57).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1881, ?). Genç ve Muş sancakları hükümet konaklarının kira bedelleri (Dosya No: 1874, Gömlek No: 35).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1883, 12 Mart). Hakkâri sancağı hükümet konağı kirası hakkında (Dosya No: 1875, Gömlek No: 5).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1883, 12 Mart). Hoşab hükümet konağının tamiri (Dosya No: 1875, Gömlek No: 7).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1883, 30 Nisan). Şehri kasabasında hükümet konağı inşası (Dosyan No: 1875, Gömlek No: 10).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1884, 1 Temmuz). Van hükümet konağı hasarlı olduğundan memurlara hane kiralanması (Dosya No: 1875, Gömlek No: 37).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1886, 15 Kasım). Mazgird hükümet konağı için ayrılan kiranın harcanması talebi (Dosya No: 1876, Gömlek No: 29).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1887, 12 Ocak). Muş sancağı hükümet konağı genişletildiğinden kira zammında indirim yapılamayacağı (Dosya No: 1876, Gömlek No: 36).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1888, 23 Eylül). Çapakçur kazasında hükümet konağı için hane satın alınması (Dosya No: 1877, Gömlek No: 32).
• Şûrâ-yı Devlet (ŞD). (1892, 23 Temmuz). Erciş kazasında hükümet konağı için bir daire yapılması (Dosya No: 1879, Gömlek No: 16).
• Yıldız, Resmî Mârûzat (Y.A.RES). (1890, 10 Nisan). Bargiri’de bir hükümet konağı yapılması (Dosya No: 51, Gömlek No: 4).
• Araştırma ve İncelemeler
• Aktüre, S. (1985). Osmanlı Devleti’nde taşra kentlerinde değişimler. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, 4, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Anahide, T. M. (2023). Ermeni kaynaklarına göre yüzyıl başında Van. P. Dumont ve F. Georgeon (Ed), Modernleşme sürecinde Osmanlı kentleri içinde (ss.159-182). İstanbul: Alfa Yayınları.
• Avcı, Y. (2017). Osmanlı hükümet konakları, Tanzimat döneminde kent mekânında devletin erki ve temsili. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Avcı, Y. (2021). Kudüs hükümet konağı: Osmanlı modernleşmesinin mimari temsili (1854-1917). Filistin Araştırmaları Dergisi, 10, 1-21. https://doi.org/10.34230/fiad.1034996.
• Aydın, Ö. (2012). Sultan II. Abdülhamit dönemi yapılarında imparatoru/imparatorluğu temsil eden semboller. Mimarlık, 364, 74-78.
• Aydın, Ö. (2022). Sultan II. Abdülhamid dönemi hükümet konakları üzerine bir tipoloji denemesi: Türkiye’deki örneklerin plan-mekân özelliklerinin analizi. Grid Mimarlık, Planlama ve Tasarım Dergisi, 5(1), 97-128. https://doi.org/10.37246/grid.984941.
• Baykara, T. (1988). Anadolu’nun tarihi coğrafyasına giriş I Anadolu’nun idarî taksimatı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Çadırcı, M. (1997). Tanzimat döneminde Anadolu kentlerinin sosyal ve ekonomik yapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Çağ, G. (2022). Bir Osmanlı şehri Manastır 16. ve 17. yüzyılda Rumeli’de idarî ve iktisadî yapı. İstanbul: Selenge Yayınları.
• Çetin, Y. (2021). II. Abdülhamid dönemi (1876-1909) imar faaliyetleri ışığında Kocaeli/Akhisar-ı Geyve (Pamukova) hükûmet konağı üzerine bir değerlendirme. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(25), 140-160.
• Deringil, S. (2014). İktidarın sembolleri ve ideoloji II. Abdülhamid dönemi (1876-1909). (Gül Çağalı Güven, Çev.). İstanbul: Doğan Kitap.
• Duymaz, A. Ş. (2003). II. Abdülhamid dönemi imar faaliyetleri (Türkiye Örnekleri) (Yayımlanmamış doktora tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta.
• Güngördü, N. (1988). Tanzimat ve Meşrutiyet (I-II) dönemlerinde Osmanlı mülki idareleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Halaçoğlu Konuk, N. (2018). Tanzimat sonrası, Osmanlı Rumeli vilâyetleri hükümet konaklarında ideoloji ve erk’in mimari temsili (1839-1922) (Yayımlanmamış doktora tezi). Atılım Üniversitesi, Ankara.
• Kılıç, O. (2012). Van. TDV İslam Ansiklopedisi, 42, 510-512.
• Ortaylı, İ. (1984). Söyleşi: Osmanlı’dan bugüne hükümet konakları. Mimarlık, 22(203), 3-15.
• Ortaylı, İ. (2008). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. İstanbul: Timaş Yayınevi.
• Ortaylı, İ. (2011). Tanzimat devrinde Osmanlı mahalli idareleri (1840-1880). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Ortaylı, İ. (2012). Türkiye teşkilat ve idare tarihi. Ankara: Cedit Neşriyat.
• Önen, N. ve Reyhan, C. (2011). Mülkten ülkeye Türkiye’de taşra idaresinin dönüşümü (1839-1929). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özbek, Y. (2020). Nuran Yazıcı Metin, devlet kapısı: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e hükümet konaklarının inşa süreci ve mimarisi. Osmanlı Araştırmaları, 56(56), 335-339.
• Özkan, E. (2017). 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin idari taksimatı (1839-1914) (Yayımlanmamış doktora tezi). Fırat Üniversitesi, Elâzığ.
• Özmen, S. T. (2021). Osmanlı Devleti’nde erk ve ideolojinin temsili olarak hükümet konakları: Safranbolu hükümet konağı örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karabük Üniversitesi, Karabük.
• Somel, S. A. (2014). Osmanlı imparatorluğu ansiklopedisi. İstanbul: Alfa Yayınları.
• Tekeli, İ. (1985). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e kentsel dönüşüm. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, 4, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Toptaş, R. (2016). Bergama hükûmet konağı örneğinde II. Abdülhamit dönemi hükûmet konakları. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(47), 411-428. https://doi.org/1 0.17719/jisr.2016.1389.
• Topuz, E. (2021). Hadim devlet anlayışı çabasına bir örnek: Van ve mülhakatındaki hapishanelerde iyileştirme gayretleri. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Van Özel Sayısı, 347-370.
• Torun, S. F. (2005). Tanzimat’tan Meşrutiyet’e Türkiye’de kaza yönetimi (1842-1876) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Torun, S. F. (2017). Son dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun idari taksimatı. Türk&İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(14), 85-110. https://doi.org/ 10.16989/TIDSAD.1397.
• Türkmen, H. N. (2023). Yedi bölgeden yedi Osmanlı hükümet konağına ilişkin mimari bir analiz. Mimarlık ve Yaşam Dergisi, 8(1), 133-149. https://doi.org/10.26835/my.1196162.
• Uçaryiğit, E. (2017). Osmanlı kentlerinde kamu yapıları ve kentsel düzen: Bursa, Edirne, Ankara, Konya örnekleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi, Denizli.
• Yazıcı, N. (2008). Trabzon örneğinde Tanzimat’tan Cumhuriyet’e hükümet konağı binaları. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(5), 943-959.
• Yazıcı, N. (2014). Osmanlı mimarlığında bir yönetim binası örneği: Canik/Samsun hükümet konağı. CIEPO 19: Osmanlı Öncesi ve Dönemi Tarihi Araştırmaları, 313-328.
• Yazıcı Metin, N. (2019). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e hükümet konaklarının inşa süreci ve mimarisi devlet kapısı. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Yerasimos, S. (2023). Tanzimat’ın kent reformları üzerine. P. Dumont ve F. Georgeon (Ed), Modernleşme sürecinde Osmanlı kentleri içinde (ss. 15-37). İstanbul: Alfa Yayınları.