DARENDE’NİN GİZLİ DİLİ “HAZEYNCE”

Anadolu ağızları içerisinde bir çok gizli dilin olduğunu biliyoruz. Ahmet Caferoğlu’nun makaleleri bu dillerin kelime hazînesi ve çıkış sebepleri üzerinde durmaktadır. Darende yöresinde konuşulan “gizli dil” de diğer gizli dillerde olduğu gibi ifade edilmek istenenlerin herkesin anlayabileceği dilin dışında örtülü olarak söylenmesi zaruretinden ortaya çıkmıştır. Darende’nin gizli dili üzerine Tuncer Gülensoy’un bir tebliği 2 bulunmaktadır. Bu dilin zengin bir kelime hazinesi yoktur. Çeşitli dillerden çoğunlukla da Arapça, Farsça ve bunların dışında Rusça ile bazı batı dillerinden ödünç kelimeler alınarak Türkçe gramer kurallarına uygun türetmeler yapılmış ve yine Türkçe cümle yapısına göre cümleler kurulmuştur. Sintax ve morfoloji bakımından yeni ve farklı bir şey yoktur. Bu dilin özelliği ve gizliliği günlük hayatta, ticari ilişkilerde bazı kavramları farklı kelimelerle ifade etme konusundaki zorlamadan ileri gelmektedir. Bilhassa Darendeli gezgin satıcıların aralarındaki dayanışma ve ticari menfaat gözetme yabancıya karşı mesleki sırların saklanması, hemşehrilik duygusunun güçlenmesi bakımlarından dikkate değer bir rol üstlenmektedir. Büyük bir ihtimalle ortaya çıkış sebebi ve hatta amacı da budur diyebiliriz. Kaçakçılık yıllarında zabtiye, jandarma, polis gibi kanun temsilcilerinin kontrol ve baskınlarını önceden birbirlerine haber vermek (Günümüzde de belediye zabıtası), uyandırmak, malın kalitesi, fiyatların ayarlanması“Hazeyince” ile konuşup anlaşarak yapılmaktadır. Bunu yaparken de yanlarındaki misafir ya da müşteriye hiç bir şey sezdirmeden yapmak gerekmektedir. Sınırlı kelime dağarcığına rağmen Hazeyince ile bu iş oldukça pratik ve etkili bir biçimde gerçekleşmektedir. Bu dil Darendeliler arasında adeta parola durumunda, hemşehrilik duygularının da teminatı konumundadır. Bilhassa gurbetteki Darendeli için Hazeyince’nin rolü daha da öne çıkmaktadır.