TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİNİN BOZULMASINDA AMERİKALI MİSYONERLERİN ROLLERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Yıl 2005, Cilt: 7 Sayı: 1, 184 - 207, 01.02.2005

Gürsoy Şahin

Öz

Osmanlı Devleti’ne XVI. yüzyıldan itibaren başta İngiltere, Fransa, İsveç daha sonraları ise Almanya gibi pek çok farklı Avrupa ülkesinden birçok misyonerin geldiği bilinen bir gerçektir. Çalışmalarını rutin bir şekilde devam ettiren bu misyonerler, XIX. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nin zayıflama sürecine girmesi ile birlikte faaliyetlerini iyice artırmışlardır. Propaganda ve kışkırtmalarını Osmanlı ülkesindeki özellikle Ermeniler üzerinde yoğunlaştıran misyonerlerin de etkisi ile yüzyıllarca dostane bir şekilde devam eden Türk-Ermeni ilişkileri zamanla boyut değiştirmiş ve çatışmaya dönüşmüştür. Araştırmada bu çerçeveden olmak üzere ABD’li misyonerlerin Anadolu’daki faaliyetleri yanında Türkler ve misyonerler arasındaki ilişkilere de değinilecektir.

Anahtar Kelimeler

Türk , Ermeni , Misyoner , Amerika.

A Study About the Roles of American Missionaries on Deteriorating Relation Between Turks and Armenians

Öz

It is known that many missionaries, firstly come from England, France, Sweden, then they came from different European countries such as Germany, from the beginning of 16th century. These missionaries who work, monotonly, increased their activities with decreases of Ottoman power. Because of the provocations and propaganda on Armenians in Otoman Empire, the relations between Turk-Armenian turned into conflict. In this research, the relations between Turks and Armenian are going to be focusud or analysed, as well as missionaries, who are from USA, activities in Anatolia.

Anahtar Kelimeler

Turks , Armenians , Missionary , American.

Kaynakça

• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)
• Dahiliye 5. Şube Belgeleri (DH.EUM.5.Şb), nr. 2/59.
• Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Seyrüsefer Kalemi (DH.EUM.SSM.), nr. 37/59.
• Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsûs Müdüriyeti Belgeleri (DH.KMS.), nr. 28/26.
• Dahiliye Nezareti Muhaberât ve Tensîkât Müdüriyeti Belgeleri (DH.EUM.MTK.), nr. 80/29.
• Dahiliye Nezareti Umûr-ı Mahalliye-i Vilâyât Müdüriyeti Belgeleri (DH.UMVM.), nr. 123/71.
• Mebânî-i Emîriye ve Hapishâneler Müdüriyeti Belgeleri (DH.MB.HPS.), nr. 154/27.
• Meclis-i Vükelâ Mazbataları, (MV.), nr. 115/4.
• Sadaret Mektubî Kalemi Umum Vilayet Yazışmalarına Ait Belgeler (A.MKT.UM.), nr. 554/74.
• Sadaret, Mühime Kalemi Evrakı (A.MKT.MHM.), nr. 616/11; nr.
• 619/17; nr. 657/23; nr. 657/34; nr. 657/45, nr. 662/5.
• Yıldız Esas ve Sadrazam Kâmil Paşa Belgeleri (Y.EE.), nr. 136/96.
• Yıldız Müfettişlikler ve Komiserlikler Tahriratı (Y.PRK.MK.) nr. 9/49.
• Yıldız Perakende Evrakı Askerî Maruzat (Y.PRK.ASK.), nr. 94/20.
• Yıldız Perakende Evrakı Mabeyn Başkitabeti (Y.PRK.BŞK.) nr. 43/98; nr. 44/13.
• Yıldız Perakende Evrakı Posta ve Telgraf Nezareti Maruzatı (Y.PRK.PT.), nr. 4/49.
• Yıldız Perakende Mütenevvia Maruzat Belgeleri (Y.MTV.), nr. 87/67.
• Yıldız Perakende Umum Vilayetler (Y.PRK.UM.), nr. 28/74; nr. 63/53; nr. 24/104; nr. 46/19; nr. 58/61; nr. 52/62.
• Yıldız Sadaret Belgeleri (Y.PRK.A.), nr. 8/66.
• Kitap ve Makaleler
• AÇIKSES, Erdal, Amerikalıların Harput’taki Misyonerlik Faaliyetleri, Türk Tarih Kurumu yayını, Ankara 2003.
• , “Türk-Amerikan Münasebetlerinin Değerlendirilmesi”, Türkler, C. XIII, (edt. H. Celal Güzel), Yeni Türkiye yayını, Ankara 2002, s. 542-557.
• , “Osmanlı Devleti’ndeki Misyonerlik Faaliyetleri ile İlgili Bir Değerlendirme (Îki Merkezden Örnekler)”, Yeni Türkiye Ermeni Sorunu, Özel Sayısı II, (Mart-Nisan 2001), Yıl: 7, S. 38, s. 935-947.
• AKGÜN, Seçil, “Amerikalı Misyonerlerin Anadolu’ya Bakışları”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırmaları Merkezi Dergisi (OTAM), S. 3, Ankara 1992, s. 1-16.
• , “Amerikalı Misyonerlerin Raporlarında Türk Îmajı”, I. Uluslararası Seyahatnamelerde Türk ve Batı Imajı Sempozyumu, (28.X- 1.XI.1985), Eskişehir 1987, s. 336-352.
• , “Kendi Kaynaklarından Amerikalı Misyonerlerin Türk Sosyal Yaşamına Etkisi”, X. Türk Tarih Kongresi (22-26 Eylül 1986), C. V, TTK yayını, Ankara 1994, s. 2121-2145.
• ARMAOĞLU, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1990), C. I, Türkiye Îş Bankası Kültür Yayınları, 10. baskı, Ankara 1994.
• , Belgelerle Türk-Amerikan Münasebetleri, TTK yayını, Ankara 1991.
• , “Türkiye’deki Amerikan Okulları Krizi”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XIII, S. 37, Mart 1997, s. 1-29.
• BURNABY, Fred, At Sırtında Anadolu, On Horseback Through Asia Minor, (çev. Fatma Taşkent), Îletişim yayını, 3. baskı, Îstanbul 2000.
• ERCAN, Yavuz, Kudüs Ermeni Patrikhanesi, Türk Tarih Kurumu yayını, Ankara 1988.
• , Ormanlı Yönetiminde Gayrimüslimler: Kuruluştan Tanzimat’a Kadar Sosyal, Ekonomik ve Hukuki Durumları, Turhan Kitabevi yayını, Ankara 2001.
• , “Ermeniler ve Ermeni Sorunu”, Yeni Türkiye Ermeni Sorunu, Özel Sayısı I, (Mart-Nisan 2001), Yıl: 7, S. 37, s. 36-52.
• FENDOĞLU, Hasan Tahsin, Modernleşme Bağlamında Osmanlı- Amerika İlişkileri, Beyan Yayınları, İstanbul 2002.
• GÖYÜNÇ, Nejat, “Osmanlı Devleti’nde Ermeniler Hakkında”, Osmanlı’dan Günümüze Ermeni Sorunu, (edt. Hasan Celal Güzel), Yeni Türkiye Yayını, Ankara 2000, s. 35-43.
• GÜNGÖR, Erol, Türkiye’de Misyoner Faaliyetleri, Ötüken yayını, İstanbul 1999.
• İLTER, Erdal “Mütareke ve Milli Mücadele Dönemi (1919- 1922)’nde Mersin ve Tarsus'ta Ermeni Mezalimi”, Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, (Tarihten Bir Kesit-Özel Sayı), (MEB yayını), Yıl: 4, S. 38, (Nisan 2003), s. 90-94.
• KİESER, Hans-Lukas, “Bir Misyoner Hastanesinin Çevresindeki Küçük Dünya: Urfa, 1897-1922”, Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaşamak Toplumsallık Biçimleri ve Cemaatlerarası İlişkiler (18.-20. Yüzyıllar), (drl.
• François Georgeon-Paul Dumont), (çev. Maide Selen), İletişim yayını, İstanbul 2000, s. 257-287.
• KOCABAŞOĞLU, Uygur, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,