XVIII. YY’IN İKİNCİ YARISINDA OSMANLI-İRAN İLİŞKİLERİ (1774-1779)

Yıl 2008, Cilt: 10 Sayı: 3, 65 - 82, 01.12.2008

Abdurrahman Ateş

Öz

Bu çalışmada, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı-İran ilişkileri (1774-1779) clc alınarak, kaynakların verdiği bilgiler nispetinde bazı değerlendirmeler yapılmaya çalışılmıştır. Konumuzun ana mihveri çerçevesinde 1774-1779 yılları arasında meydana gelen Osmanlı-İran savaşlarının sebepleri ile devrin İran hükümdarı Kerim Han (1759-1779)'m Irak’ı yağmalaması ve Basra'yı işgal etmesi clc alınmıştır. Kerim Han’ın bu faaliyetlerine karşılık, Osmanlı Hükümetinin karşı taarruza geçmesi dolayısıyla Osmanlı-İran savaşları derli-toplu olarak tasvir edilmek suretiyle bir sonuca gidilmeye gayret edilmiştir.

ABSTRACT
İn this paper, Ottoman-Iran relations (1774-1779) are discussed and some evaluations arc performed through the data obtained from literature. 1774-1779 Ottoman-Iran war. the causes of the war, Kerim Han’s (1759- 1779) despoil in Iraq and his occupation of Basra arc examined here, In response to these actions, Ottoman's counter attack and the wars between Ottoman-Iran presented respectably and by describing the circumstances, it is tried to draw a conclusion.

Anahtar Kelimeler

Kerim Han Zend , İran , Irak , Osmanlı Devleti , Ottoman Empire

Kaynakça

• Arşiv Belgeleri: B.O.A., Hatt-ı Hümayun nr, 127, 129,204. B.O.A., Hatt-1 Hümayun, nr. 202. B.O.A., Hatt-ı Hümayun, nr. 220. B.O.A., Hatt-ı Hümayun, nr. 1387. B.O.A., Mühimine, nr. 152, s. 324, 326. B.O.A., Mühimine, nr. 166, s. 371,373. B.O.A., Mühimine, nr. 166, s. 427. B.O.A., Mühimine, nr. 173, s. 147.
• B.O.A.. Name-i Hümayun Defteri, nr. III. s. 60-61. B.O.A., Name-i Hümayun Defteri, nr. VIII, s. 297. B.O.A., Name-i Hümayun Defteri, nr. VIII, s. 460-481. B.O.A., Name-i Hümayun Defteri, nr. VIII, nr. Vlll, s. 481-484. B.O.A., Name-i Hümayun Defteri, nr. IX, s. 17-19. B.O.A., Name-i Hümayun Defteri, nr. IX, s. 67-69. B.O.A., Name-i Hümayun Defteri, nr. IX, s.90.
• Vekayi’nameler ve Araştırma Eserler ABDULKERİM Ali Şirazi. (1365) Tarih-i Zendiye, Tahran.
• AHMET Cevdet Paşa. (1309) Tarih, İstanbul, C. II.
• AHMET Cevdet Paşa. (1994) Tarih-i Cevdet, C. I , Sadeleştiren Dündar Günday- Mümin Çevik. İstanbul.
• AKA, İsmail. (2002) “Selçuklu Sonrası Orta Doğuda Türk Varlığı”, Türkler Ansiklopedisi, C. VI, Ankara, s. 853.
• AKÜN, Ömer Faruk. (1993) “Sümbül-Zade Vehbi ”, İ,A, C.X1, s. 238 vd.
• AŞTİYANİ, Abbas İkbal - Bakır Akili. (1378) Tarih-i İran Pes Ez İslam, Tahran.
• ATEŞ, Abdurrahman. (2001) Afşarlı Nadir Şah ve Döneminde Osmanlı-İran Mücadeleleri, Basılmamış Doktora Tezi, S. D. Ü., İsparta..
• ATEŞ, Abdurrahman. (2006) “Nadir Şah Afşar’ın Ölümünden Sonra İran’da Hakimiyet Mücadeleleri ve Osmanlı Devleti’nin İran Politikası”, A.K.Ü, Sosyal Bilimler Dergisi, C.VII, S. 2, Afyonkarahisar, s. 55-59.
• BAŞAR, Fahameddin. (1997) Osmanlı Eyalet Tevcihatı, 1717-1730, Ankara.
• BAYSUN. M. Cavid. ( 1993) “Abdülhamit I ”, İ.A., Cl. s. 73.
• BAYUR, Y. Hikmet. (1948) “Nadir Şah Afşar’ın Ölümünden Sonra Osmanlı Devleti’ni İran’ı İstilaya Kışkırtmak İçin Yapılan İki Deneme”, Belleten, C. XII, S. 46, Ankara, s. 409-41 1.
• BAZİN, S J.Pere. (1365) Naıneha-yı Tahib-i Nadir Şah, Fars. Çev. Ali Askar Heriri, Gilan.
• CEZAR. Yavuz. (1986) Osmanlı Mâliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi, XVIII.yy dan Tanzimat 'a Mali Tarih, İstanbul.
• FAR1BA Zarınebaf-Shahr. (1991) Tebriz under Ottoman Rule (1725-1730). The Unıversıty of Chicago, Basılmamış Doktora Tezi, Chicago.
• GROHMAN. A. (1993)“Maskat”, İA. C.V11, s. 348-351.
• HALAÇOĞLU, Yusuf. (1991) “Bağdat Osmanlı Dönemi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.1V, İstanbul, s. 433-437.
• HALAÇOĞLU, Yusuf. (1992) “Osmanhlar Döneminde Basra”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.V, İstanbul, s. 112-113.
• HARTMANN. R. (1993) “Basra”. İ.A., C.ll, İstanbul, s. 322
• HONİGMANN. E. (1993) “Kerbela”. İ.A., CV1, İstanbul, s. 580-582.
• HUART, Cl. (1993) “ Kerim Han Zend”/. A., C. VI, s. 558.
• İLGÜREL, Mücteba. (1993) Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, C. XI. İstanbul.
• KALANTARİ. Yahya. (1976) Fetlı Ali Şah Zamanında Osmanlı-İran Münasebetleri, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul.
• KARADENİZ, Yılmaz. (2006) İran'da Sömürgecilik Mücadelesi ve Kaçar Hanedanı, İstanbul.
• KÖSE, Osman. (1997) 1774 Küçük Kaynarca Andlaşması, Oluşumu- Tahlili- Tatbiki, Basılmamış Doktora Tezi, Samsun.
• LOCKHART, Laurence. (1976) Nadir Shah, Lahore.
• MARUFOGLU, Sinan. (1998) Osmanlı Döneminde Kuzey İrak (1831-1914), İstanbul.
• MUHAMMED Kazım. (Vezir-i Merv), (1374) Alem-ârâ-yı Nadiri, C.III, yay. M. Emin Riyahi, Tahran.
• MUSTAFA Nuri Paşa. (1992) Netayic ül-Vukuat, C.1I1-IV, sadeleştiren Neşet Çağatay, Ankara.
• RIZA Şabani. (2003) “Efşariye ve Zendiye İlişkileri”, çev. Hicabı Kırlangıç, Tarihten Günümüze Türk-İran İlişkileri Sempozyumu Bildirileri, (Konya 16- 17 Aralık 2002), Ankara, s. 86.
• SABİT. (1292) Bağdat’ta Kölemen Hükümeti'nin Teşekkülü İle İnkırazına Dair Risale, İstanbul.
• SARICAOĞLU, Fikret. (2001) Kendi Kaleminden Bir Padişahın Portresi Sultan I. Abdülhanıit (1774-1789). İstanbul.
• SIR John Malcolm. (1821) Histoire de la Perse, C. III, Paris.
• SÜMER, Faruk. (1986) “Afşarlar, İran’da Hüküm Sürmüş Bir Türk Hanedanı”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, S. 41, İstanbul.
• SÜMER, Faruk. (1988) “Ağa Muhammed Şah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. I, İstanbul, s. 455.
• ŞEM’DANÎ-Zade Süleyman Efendi. (1976) Mür’it Tevarih, yay. M. Münir Aktepe, İstanbul.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı. (1982) Osmanlı Tarihi IV, Ankara.
• 15 Basra. Bağdat'ın 420 km güneydoğusunda Şattülarap «u yolu üzerinde, önemli bir ticaret şehridir. Bkz. (Hartmann. 1993: 322); Basra şehri, Avrupalı tarihçilerin “Muhteşem Süleyman” dedikleri büyük Türk Devlet adamı Kanuni Sultan Süleyman (1520-1560)nın 1534’te Bağdat'ı aldığı esnada Türk hakimiyetine alınimştır. Basra. Türk idaresine alındıktan sonra idari olarak, bazen Bağdat’a bağlanmış, bazen dç “ocaklık" veya mülkiyet şeklinde bir vilayet olarak teşkilatlandırılmıştır. Osmanlı idaresinde Basra, gerek ticaret gerekse ziraat bakımından oldukça hareketli bir şehir olmuştur. Şehrin Basra körfezi ve Şattülarap yoluyla Akdeniz limanlarına ulaşan yolun üzerinde bulunrnas* önemini ve nüfusunu daha da artırmıştır. Basra ve Basra körfezi, Baharat ticaret yOlu üzerinde bulunmaları hususiyle OsmanlIlarla Portekizliler arasında uzun mücadeleler^ s^hne olmuşlardır. Bkz. (Halaçoğlu, 1992; 112-113). 16 Maskat ve Maskat imamları hakkında bkz. (Grohmar^ 1993: 348-351).
• ' İranlı müellifler. Kerim Han’ın 1534 yılından beri Osimnlı arazisi olan Basra Eyaletinin merkezi Basra üzerine askeri kuvvet sevk etmesi ve şghri muhasara ettirmesinin sebebini ticari sebeplere bağlıyorlar. Mesela İranlı müelliflerden (Aştiyani- Bakır Akili, 1378: 5)’tc Nadir Şah Afşar’ın ölümünden sonra Basra Körfezini^ İran'ın kontrolünden çıktığını, körfez sahilleri ve adaların Umman Şeyhi’nin eline geçtiğini, pu devirde Basra Körfezi ticaretinin İngiliz ve HollandalIların elinde olduğunu, İngilızlerı^ ¡^i defa ticaret merkezlerini Basra’ya taşımalarının Kerim Han’ı Basra’yı zapt etmeye yönelttiğini kaydederken; bir başka İranlı 22 Kerim Han'ın devrin Osmanlı Sadrazamı Derviş Mehmet Paşa’ya gönderdiği name için bkz. (Name-i Hümayun Defteri, nr. IX, s. 67-69). 23 Bu devrin meşhur şairi Vehbi Efendi hakkında geniş bilgi için bkz. (Akün, 1993: 238 vd).
• ■' “...IH. Sultan Ahmet (1703-1730) ve I. Sultan Mahmut (1730-1754) devirlerinde otuz yıla yakın bir süre Bağdat Valiliğinde bulunmuş, gücü ve zenginliği dillere destan olmuş olan Haşan Paşa oğlu Ahmet Paşa, pek çok köle satın alıp, bunlardan becerisi ve yeteneği görülenleri, gerek yönetimi altındaki yerlerde gerekse kendi dairesi içinde görevlendirerek. Bağdat'ta da bir kölemen hükümeti ortaya çıkmıştı...” bkz. (Mustafa Nuri Paşa, 1992: 99); Irak’ta Kölemen (Mcmlükler)’lerin dönemi, köle kökenli valilerin 1749 yılından itibaren başa gelmeleri ile başlamış ve 1831 yılında Davut Paşa’nın tutuklanması ile son bulmuştur. Bunların 1517 yılında Yavuz Sultan Selim (1512-1520) tarafından ortadan kaldırılan Mısır Memlûk (Kölemen) Devleti ile herhangi bir ilgisi yoktur. Bkz. (Marufoğlu, 1998: 37); Bağdat’taki Kölemen Hükümeti hakkında geniş bilgi için bkz. (Sabit. 1292: 1 vd).
• 26 Mesela “...özellikle, Kerkük valisi Süleyman Paşa, hükümete gönderdiği arzında, Zend Kerim Han'ın Bağdat çevresinde yaptığı saldırının, Ömer Paşa’nın İranh ziyaretçilere yaptığı zulüm ve zorbalıklardan ve Bağdat'ta ölen kanlıların geride bıraktıkları mallarını kendisinin aldığını ve Baban paşalarını rüşvet alarak sık sık görevden alıp, değiştirttiğinden ileri geldiğini bildiriyordu...” bkz. (Mustafa Nuri Paşa, 1992: 170). 27 Ömer Paşa, bilahire idam edilmiş ve başı kesilerek İstanbul’a gönderilmiştir. Bkz. (Ahmet Cevdet Paşa. 1994: 343).