ATATÜRK’ÜN AZINLIKLAR BAĞLAMINDA ERMENİ SORUNUNA YAKLAŞIMI ÜZERİNE BİR TETKİK

Yıl 2007, Cilt: 9 Sayı: 2, 131 - 145, 01.08.2007

Naci Şahin

Öz

Atatürk’ün doğduğu ve çocukluğunu geçirdiği ve gerekse Balkanlardaki azınlıklar ile birlikte yaşadığı dönem onun siyasal birikiminin oluşmasına vesile olmuştur. Azınlık ve azınlık kültürü ile teması bu ayrıcalıklı zümrelerin bundan sonraki stratejilerinin ne şekilde oluşacağı konusunda Atatürk’ün ufkunu açmıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Anadolu’da bağımsız bir Ermeni devleti kurma sevdası iyice gün yüzüne çıkmıştır. Doğu Anadolu’da Ermeni terörü artmıştır. Mustafa Kemal Paşa Ermeni sorunu konusundaki ifadeleriyle Ermenilerin haksızlığını ve Türk Milleti’nin haksız suçlamayla karşı karşıya bırakıldığını ifade ile bu konudaki duyarlılığını üslup ve tarzıyla ortaya koymuş, Türk aydınının tercümanı olmuştur.

The period in which Atatürk was bom, led his childhood and lived together with minority in Balkans conduced his political experiences to be formed. His contact with minority and its culture, broadened his mind in respect of the way how these privileged groups settled their strategies. That after the First World War, an independent Armenian country was wanted to be established and the people who were living in those areas were genocided by Armenians is an evidence for the fact that contrary to the false belief in world public opinion, the genocide was made not by Turks but by Armenians. Mustafa Kemal Pasha put forth his sensibility by declaring his opinions about Armenian’s wrongfulness and Turkish people’s being falsely accused , therefore, acted as a spokesman for Turkish intellectuals.

Anahtar Kelimeler

Atatürk , Türk , Ermeni , azınlık , tehcir

Kaynakça

• 1. Arşiv Belgeleri: BOA. HR. SYS. MÜ. 160-51-(01.06.1919). BOA. HR. SYS. HU. 136-(21.06.1919).
• B O A. HR. SYS. MÜ. 57/4-(21.06.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136-( 18.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136-(19.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136(10.07.1919).
• BOA. HR. SYS. MÜ. 57/4,(19.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU.136,(14.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136,(21.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136,(25.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136-(26.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136-( 14.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136, (07.06. 1919).
• BOA. HR. SYS. MÜ. 57/4-(07.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136- (08.07.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 137-( 09.07.1919).
• BOA. HR. SYS. 2878/27-(04.06.1920).
• BOA. HR. SYS. 2556- 1/171.(05.06.1920).
• BOA. HR. SYS. 2635- 3/31(29.02.1920).
• 2. Süreli Yayınlar:
• İkdam, (8 Haziran 1919).
• İkdam, 14 Şubat 1920.
• İkdam, (02.04.1920).
• Tanin, (28.10.1913).
• Tanin, 08.03.1913).
• Tanin, (14.09.1913).
• Vakit, (21.02.1920).
• 3. Basılı Eserler :
• ARBERRY, Arberry A. (1969), Reigion in the Middle East, Volume:1, Cambridge University Press, Cambridge.
• ATATÜRK, Mustafa Kemal. (1922), TBMM Üçüncü Toplanma Yılı Açış Konuşması. (1 Mart 1922).
• ATATÜRK, Mustafa Kemal. (1922), Atatürk ’ün Söylev ve Demeçleri, Ankara.
• ATATÜRK, Mustafa Kemal.(2000), Nutuk( 1919-1927), c. III, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara.
• AZADI AN, Edmond Y. (1999), History and Move: Views, Interviews and Armenian Issues, WSU Press.
• BAYUR, Yusuf Hikmet. (1982), Türk İnkılap Tarihi, c. II-Kısım:III, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
• Belgelerle Ermeni Sorunu-BES. (1992), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüd Başkanlığı Yayınları, Ankara.
• BRYCE James and TOYNBEE Arnold; The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916-Documents Presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce, Uncensored Edition.
• DEMİR Ömer ve ACAR Mustafa. (1997), Sosyal Bilimler Sözlüğü, Vadi Yayınları, İstanbul.
• ERİM, Nihat. (1953), Devletlerarası Hukuk ve Siyasi Tarih Metinleri-Osmanlı İmparatorluğu Antlaşmaları, c. I, Ankara Üniversitesi Yayınları, Ankara.
• GIDNEY, James B. (1967), A Mandate for Armenia, The Kent State Universty Pres, Ohio.
• HÜSEYİN NAZIM PAŞA. (1994), Ermeni Olayları Tarihi, c. I-II, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara.
• KOCATÜRK, Utkan. (1999), Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Ankara.
• KÜÇÜK, Cevdet. (1984), Osmanlı Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı(18178-1897), İstanbul.
• LANGER, William L. (1972), The Diplomacy of Emperializm(l890-1902), Alfred Knoph Press, New York.
• MAZICI, Nurşcn. (1987), Belgelerle Uluslar arası Rekabette Ermeni Sorununun Kökenifl878-1918), İstanbul.
• NALBANDIAN, Louise. (1963), The Armenian Revolutionary Movement, Los Angeles.
• SHAW, Stanford J. (1980), “Ottoman Population Movements During the Last Years of the Empire-1885-1914-Some Preliminary Remarks”, Osmanh Araştırmaları-I, Ankara.
• SOYSAL, İsmail. (1983), Tarihçeleri ve Açıklamaları ile Birlikte Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ankara.
• ŞAHİN, Naci. (2005), “Ermeni Sorunu ve Birinci Dünya Savaşı ve Sonrasında Doğu Anadolu’da Ermeni Faaliyetleri” Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları, c.VII-I (Haziran).
• TANSEL, Selahattin. (1991), Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, c. 1, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara.
• TOYNBEE, Arnold J. (1923), The Western Question in Greece and Turkey, London.
• WALKER, Christopher J. (1980), Armenia The Survival of a Nation, London.
• ' Ermenistan’dan Rusya askerinin istilası altında bulunup Osmanlı Devleti’ne verilmesi gereken yerlerin boşaltılması, oralarda iki devletin dostane ilişkilerinde zararlı karışıklıklara yol açabileceğinden Osmanlı Devleti Ermenilerin barındığı eyaletlerde mahalli menfaatlerin gerektirdiği ıslahat ve düzenlemeyi vakit kaybetmeksizin yapmayı ve Ermenilerin Kürtlere ve Çerkezlere karşı güvenliklerini sağlamayı garanti eder. Antlaşma ile ilgili olarak bkz., Nurşen Mazıcı, Belgelerle Uluslar arası Rekabette Ermeni Sorununun Kökeni-(1878-1918), İstanbul 1987, s. 13; Cevdet Küçük, Osmanlı Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı (18178-1897), İstanbul 1984.; Nihat Erim, Devletlerarası Hukuk ve Siyasi Tarih Metinleri-Osmanlı İmparatorluğu Antlaşmaları, c. I, Ankara 1953.
• 5 B O A. HR. SYS. MÜ 57/4-(21.06.1919).
• BOA. HR. SYS. HU. 136-6(19.07.1919).
• Ermenilerin yaptığı baskı ve zulümlerin mahiyeti ile ilgili olarak Nebi Ağa’nın elde ettiği malumatlar doğrultusunda hazırlanan rapor ile ilgili olarak bkz.; BOA. HR. SYS HU 136 (10.07.1919). " B O A. HR. SYS. HU. 136,(21.07.1919).
• 15 BOA. HR. SYS. MÜ, 5/16070-151, (1 Haziran 1919).
• 16 Haberle ilgili gelişmeler ve ayrıntılar için bkz., İkdam, (02.04.1920).
• 20 Nitekim bir süre sonra Mustafa Kemal Paşa’yı haklı çıkartan gelişmeler birbiri ardı sıra gelişecektir. İstanbul'da bulunan Ermeni Patriği Zaven Efendi başta İngiltere, Fransa ve İtalya olmak üzere, İtilaf devletleri nezdinde siyasi ve sosyal propaganda faaliyetlerinde bulunmak üzere İstanbul’dan ayrılacaktır. Patrik Zaven Efendi İstanbul’dan yola çıkmadan önce yaptığı açıklamada: “Ermeni milletinin elem verici durumu malumdur. Dünyanın geleceğini ellerinde bulunduran zevata bunu anlatmak için Paris’e gidiyorum. Londra'ya da gitmem pek muhtemeldir” diyecektir. Bu arada siyasi desteğini artıran Patrik Zaven Efendi’ye Ermeni Katolik ve Protestanlanndan da birer temsilcinin Paris'te katılacaklarına dair haber ve ayrıntıları için bkz., İkdam, 14 Şubat 1920.