The Politics of Construction: Building Permits in Christian Sacred Sites in the 17th Century Ottoman Jerusalem

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1, 93 - 108, 25.03.2026

Gülcan Avşin Güneş

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1829405

https://izlik.org/JA44JJ86BY

Öz

This article examines construction and repair activities carried out at Christian sacred sites in the 17th-century Ottoman Jerusalem through the framework of building permits, with particular attention to the governance of space and the local articulation of Ottoman state policy. Its main aim is to move beyond viewing these permits as purely architectural or technical procedures and to show how the boundaries, modes of use, and continuity of sacred spaces were defined and supervised by the Ottoman administration. Drawing on theoretical approaches that emphasize the sacred, symbolic, and social production of space, the study employs these perspectives as an interpretive lens rather than as concepts to be tested, seeking instead to provide a conceptual language for a document-based historical analysis.
The study is based on mühimme registers, which allow for tracing the circulation of central administrative decisions at the local level, alongside the Jerusalem sharia court records that document the implementation of these decisions in practice. Methodologically, it focuses on the functioning of permission procedures, the ways in which requests were justified, and the mechanisms of supervision, by reading these two types of sources simultaneously and in relation to one another.
The documents indicate that construction and repair requests were commonly framed through references to long-established use, necessity, and the preservation of the existing order. Within this context, building permits served to secure the physical continuity of sacred spaces while operating as an administrative instrument that regulated communal relations and limited local intervention. By approaching building permits as a distinct practice through which decisions concerning the governance of sacred space were formulated, negotiated, and enforced, the article offers a cautious reading of the relationship between space, authority, and order in early modern Ottoman Jerusalem.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Administration , Jerusalem , Sacred Sites , Building Permits , Non-Muslims , Status Quo

İnşaatın Siyaseti: 17. Yüzyıl Osmanlı Kudüs’ünde Hristiyanların Kutsal Mekanlarında Yapı İzinleri

https://izlik.org/JA44JJ86BY

Öz

Bu makale, 17. yüzyılda Osmanlı Kudüs’ünde Hristiyanlara ait kutsal mekanlarda gerçekleştirilen inşa ve tamir faaliyetlerini, yapı izinleri üzerinden mekanın yönetimi ve Osmanlı devlet politikasının yerel düzeydeki yansımaları bağlamında incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, bu izinleri mimarî ve teknik işlemlerden ibaret saymayıp kutsal mekanın sınırlarının, kullanım biçimlerinin ve sürekliliğinin Osmanlı idaresi tarafından nasıl tanımlandığını ve denetlendiğini ortaya koymaktır. Makale, mekanın kutsal, sembolik ve toplumsal olarak üretildiğini vurgulayan kuramsal yaklaşımları, tarihsel bağlamı açıklayıcı bir çerçeve olarak kullanmakta; bu kavramları sınamaktan ziyade, belge temelli analize kavramsal bir dil kazandırmayı hedeflemektedir.
İnceleme; merkezî idare kararlarının yerel düzeydeki dolaşımını izlemeye imkân veren mühimme defterleri ile bu kararların uygulama safhasını belgeleyen Kudüs şer‘iyye sicillerine dayanmaktadır. Bu doğrultuda yöntem; izin süreçlerinin işleyişini, taleplerin gerekçelendirme biçimlerini ve denetim mekanizmalarını her iki kaynak türü üzerinden eş zamanlı ve bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmeye odaklanmaktadır.
Belgeler, inşa ve tamir taleplerinin çoğunlukla kadim kullanım, zaruret ve mevcut düzenin korunması gibi gerekçelerle dile getirildiğini göstermektedir. Bu açıdan izinler kutsal mekanların fiziki devamlılığını sağlarken, cemaatler arası ilişkileri ve yerel müdahaleleri sınırlayan bir idarî araca işaret etmektedir. Çalışma, Osmanlı Kudüs’ünde yapı izinlerini, kutsal mekanın idaresine ilişkin kararların alındığı, müzakere edildiği ve uygulamaya aktarıldığı özgül bir uygulama olarak ele almakta, erken modern dönemde mekan, iktidar ve düzen arasındaki ilişkilere dair temkinli bir okuma önermektedir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Yönetimi , Kudüs , Kutsal Mekanlar , Yapı İzinleri , Gayrimüslimler , Statüko

Kaynakça

• Arşiv Belgeleri
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA) https://katalog.devletarsivleri.gov.tr. (Erişim Tarihi: 29.12.2025).
• Kilise Defterleri (Kamame) no. 8 (KLS-8).
• Ali Emiri Tasnifi II. Mehmed Evrakı no.1/22 (AE.SMMD.II.1/22)
• Mühimme Defterleri no. 71, 79, 102, 106, 108, 110 (MD-71, 79, 102, 106, 108, 110).
• Mühimme Defterleri Zeyli, no.11 (MDZ-11).
• Müessesetu İhyâi’t-Türâs ve’l-Buhûsi’l-İslâmiyye: Filistin Vakıflar Bakanlığı Ebu Dis Arşivi.
• Kudüs Şeriye Sicili, no. 179 (KŞS-176).
• Kudüs Şeriye Sicili, no. 190 (KŞS-190).
• Kitap ve Makaleler
• Abou al-Haj, R. A. (2005). Formation of the modern state: The Ottoman Empire sixteenth to eighteenth centuries. Sycracuse, New York: Sycracuse University Press.
• Ambraseys, N. (2009). Earthquakes in the Mediterranean and Middle East- A multidisciplinary study of seismicity up to 1900. Cambridge: Cambridge University Press.
• Aslanian, S. D. (2023). Early modernity and mobility, port cities and the printer across the Armenian diaspora (1512-1800). New Haven: Yale University Press.
• Avcı, Y. ve Yazıcı Özdemir, Ö. (2019). “Kudüs Kamame Kilisesi: Hıristiyanlığın merkezinde Osmanlı mirası ve statüko meselesi”. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15(29), 35-58.
• Avşin-Güneş, G. (2025). “Representation, politics and economy: patriarchal appointments in 17th-century Ottoman Jerusalem”. Filistin Araştırmaları Dergisi. 18, 29-60. doi: 10.34230/fiad.1684378
• Aydın, M. (1985). “Hz. Muhammed devrinde İslâm-Hıristiyan münasebetlerine toplu bir bakış”, Belleten, 49(193), 53-64.
• Baer, M. D. (2004). “The great fire of 1660 and the Islamization of Christian and Jewish space in Istanbul”. International Journal of Middle East Studies 36(2), 159-181.
• Baer, M. D. (2008). Honored by the glory of Islam: Conversion to Islam in the Ottoman Empire, 1600–1700. Stanford, CA: Stanford University Press.
• Bagdiantz McCabe, I. (2005). Global trading ambitions in diaspora: The Armenians and their Eurasian silk trade, 1530-1750. Bagdiantz McCabe, (Ed), Diaspora entrepreneurial networks: Four centuries of history içinde (C.1, ss. 27-49). Oxford: Berg.
• Beydilli, K. (2000). Osmanlı döneminde kilise siyasetinden bir kesit: II. Mahmud devrinde kilise tamiri. Osmanlı Devleti’nde din ve vicdan hürriyeti içinde (ss. 255-266). İstanbul: İslami İlimler Araştırma Vakfı Yayınları, Ensar Neşriyat.
• Biddle, M. (1999). The tomb of Christ. Stroud: Sutton Publishing.
• Bourdieu, P. (1984). Distinction: a social critique of the judgement of taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Braude, B. (1982). Foundation myths of the millet system. Braude, B. ve Lewis, B. (Ed), Christians and Jews in the Ottoman Empire: the functioning of a plural society içinde (C.1, ss. 69-88). New York: Holmes and Meier Publishers.
• Braude, B. ve Lewis, B. (1982). Introduction. Braude, B. ve Lewis, B. (Ed), Christians and Jews in the Ottoman Empire: the functioning of a plural society içinde (C.1, ss. 1-34). New York: Holmes and Meier Publishers.
• Bulunur, K. İ. (2010). “II. Mehmed tarafından Galatalılara verilen 1453 ahidnâmesi ve buna yapılan eklemeler hakkında yeni bilgiler”. Tarih Dergisi, 50, 5-85.
• Ceyhan, M. (2016). Osmanlı Devleti’nde gayrimüslimlerin mülk ve vakıf edinimi (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Colbi, S. P. (1888). Christian presence in the Holy Land. Lanham: University Press of America.
• Çolak, H. (2015). The Orthodox church in the early modern Middle East: Relations between the Ottoman central administration and the patriarchates of Antioch, Jerusalem and Alexandria. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Emecen, F. (2012). The early period of Ottoman rule in Jerusalem. Osmanlı döneminde Kudüs uluslararası kongresi bildirileri içinde (ss. 27-35). İstanbul: IRCICA Yayınları.
• Ercan, Y. (1988). Kudüs Ermeni patrikhanesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Ercan, Y. (2001). Osmanlı yönetiminde gayrimüslimler: Kuruluştan Tanzimat’a kadar sosyal, ekonomik ve hukukî durumları, Ankara: Turhan Kitabevi.
• Eren, H. (Ed). (2017). Mühimme defterlerinde Kudüs (1601-1609), (C. 2). İstanbul: İslam, Sanat, Tarih ve Kültür Araştırmaları Merkezi (IRCICA) Yayınları.
• Fayda, M. (1989). Hz. Ömer zamanında gayrimüslimler. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları.
• Faubion, J. D. (Ed.) (2001). Power: Essential works of Michel Foucault 1954-1984, (C. 3), (Robert Hurley, Çev.). New York: The New Press.
• Foucault, M. (2008). Of other spaces 1967. Dehaene, M. ve De Cauter, L. (Ed), heterotopia and the city: public space in a postcivil society içinde (ss. 13-29). London: Routledge.
• Düzenli, P. (Ed). (2015). Gayrimüslimlere Dair Fetvâlar. İstanbul: Klasik Yayınları.
• Gradeva, R. (2006). On zimmîs and church buildings: Four cases from Rumeli. Kermeli, E. ve Özel, O. (Ed), the Ottoman Empire: myths, realities and ‘black holes’ (ss. 203-237). Istanbul: The Isis Press.
• Güngör, M. (2020). “Hıristiyanlıkta Kudüs’ün kutsallaşma süreci”. Amasya İlahiyat Dergisi, 14, 148-150. doi: 10.18498/amailad.653690
• Hamidullah, M. (1953). The Muslim conduct of state. Lahore: Sh. Muhammad Ashraf.
• Hattox, R. S. (2000). “Mehmed the conqueror, the patriarch of Jerusalem, and Mamluk authority”. Studia Islamica, 90, 105-123. doi: 10.2307/1596167
• Ingrand-Varenne, E. (2024). Writing on the burial of Christ in the twelfth century: An absent presence in the Holy Sepulchre in Jerusalem. T. Frese (Ed), Sakrale Schriftbilder: Zur ikonischen Präsenz des Geschriebenen im mittelalterlichen Kirchenraum içinde (Materiale Textkulturen, C. 42, ss. 253–273). Darmstad: De Gruyter.
• Ishak, B. ve Bin-Ab Aziz, S. B. (2022). “The Madinah charter in light of a modern constitution”, IIUM Law Journal, 30(1), 195-220.
• İlgen, A. (2014). “Siyasal yapıları içeren ‘ekonomi-dünyalar’ içinde bir ticaret diasporası: Ermeniler (XVII.-XVIII. Yüzyıllar)”. Tarihte Türkler ve Ermeniler: sosyo-ekonomik hayat içinde (C.5, ss. 59- 96). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İnalcık, H. (1969). “The policy of Mehmed II toward the Greek population of Istanbul and the Byzantine buildings of the city”. Dumbarton Oaks Papers, 23, 229-249.
• İnalcık, H. (1980). “Osmanlı bürokrasisinde aklam ve muamelat”. Osmanlı Araştırmaları, 1, 1-14.
• İnalcık, H. (1982). Ottoman archival materials on millets, Braude, B. ve Lewis, B. (Ed), Christians and Jews in the Ottoman Empire: the functioning of a plural society içinde (C. 1, ss. 437-449). New York: Holmes and Meier Publishers.
• İnalcık, H. (1991). “The status of the Greek Othodox patriarch under the Ottomans”. Turcica, 23, 407-436.
• İnalcık, H. (1992). “Tax collection, embezzlement and bribery in Ottoman finances”. Turkish Studies Association Bulletin, 15, 327-346.
• İnalcık, H. (1998). Ottoman Galata 1453-1553. Essays in Ottoman history içinde (ss. 271-376). İstanbul: Eren Yayınları.
• Katz, I. ve Kark, R. (2005). “The Greek Orthodox patriarchate of Jerusalem and its congregation: Dissent over real estate”. International Journal of Middle East Studies, 37(3), 383-408. doi: 10.1017.S0020743805374034.
• Kramer, G. (2008). A history of Palestine: from the Ottoman conquest to the founding of the Israel (Harman, G. ve Kramer, G., Çev.). Princeton: Princeton University Press.
• Kenanoğlu, M. (2003). “Osmanlı Devleti’nin gayrimüslim teb’anın idaresinde kullandığı bir yöntem olarak ‘ruhani iltizam’ sistemi”. Divân, 14(1), 67-84.
• Kenanoğlu, M. (2004). Osmanlı millet sistemi: mit ve gerçek. İstanbul: Klasik Yayınları.
• Yekeler, N. vd. (Ed). (2019). Kudüs’te Hristiyan mezhep ve milletlerin idaresi Kıyâme kilisesi defterlerinin karşılaştırmalı neşri. Istanbul: Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Yayınları.
• Lefebvre, H. (1984). Production of space (Nicholson-Simith, D. Çev.). Oxford: Blackwell.
• Maundrell, H. (2020). Geçmiş zaman içerisinde Hristiyan bir seyyahın gözüyle Kudüs ve çevresi 1697. (Yazar, Y., Çev). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Peri, O. (2001). Christianity under Islam in Jerusalem: the question of the Holy Sites in early Ottoman times. Leiden: Brill.
• Patersen, A. (2001). A gazetteer of buildings in Muslim Palestine. Oxford: Council for British research in the Levant (CBRL), Oxford University Press.
• Polonyalı Simeon (1964). Seyahatname (1608-1619). (Hrand Der Andreasyan, Çev.). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Rembeci, A. (2021). Legal framework and building permits: Orthodox Christian religious constructions in the Ottoman Empire. H. Kılıçarslan vd. (Ed), Living in the Ottoman Lands: Identities, Administration and Warfare içinde (ss. 27–49). İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Kongresi (OSARK) Yayınları, Kronik Yayınları.
• El-Rouayheb, K. (2008). “The myth of ‘the triumph of fanaticism’ in the seventeenth-century Ottoman Empire”. Die Welt des Islams, New Series, 48(2), 196-221. doi: 10.1163/15706008X335930
• Runciman, S. (1968). The great church in captivity. Cambridge: Cambridge University Press.
• Sanjian, A. (2003). The Armenian church and community of Jerusalem. O’Mahoni, A. (Ed), Communities of Jerusalem and Holy Sites studies in history, religion and politics içinde. (ss. 57-90). Cardiff: University of Wales Press.
• Shapiro, H. R. (2022). The rise of the western Armenian diaspora in the early modern Ottoman Empire: From refugee crisis to Renaissance. Edinburgh: Edinburgh University Press.
• Şakiroğlu, M. H. (1981). “Fatih Sultan Mehmet’in Galatalılara verdiği fermanın Türkçe metinleri”. Tarih Araştırmaları Dergisi. 14(25), 211-224.
• Taylor, J. E. (1993). Christians and Holy Places: The myth of Jewish-Christian origin. Oxford: Oxford University Press.
• Yıldız, K. (2012). 1660 İstanbul yangınının sosyo-ekonomik tahlili (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Yıldız, K. (2015). Osmanlı’da mimarînin sınırları: yeniden inşa faaliyetlerinde “vaz‘-ı kadîm” kavramı. Tuzcuoğlu, R, Yıldız, M. (Ed). Osmanlı İmparatorluğunda Çevre ve Şehir içinde (ss. 371-380). İstanbul: Medeniyet Üniversitesi-T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Yayınları.
• Yurdakul, İ. (2016). “Kudüs Deyrussultan Manastırı’nda Habeşlilerin ve Mısır Kıbtilerinin dini-siyasî nüfuz mücadelesi. Vakanüvis. 1 (Özel Sayı: Orta Doğu), 198-237. doi: 10.24186/vakanuvis.261584
• Zilfi, M. C. (1986). “The Kadizadelis: discordant revivalism in seventeenth-century Istanbul”. Journal of Near Eastern Studies. 45(4), 251-269.