Cemil Kozanlı’s Military Geography and History Studies: The Ottoman Empire’s Strategic Analyses in Qajar Iran

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1, 244 - 258, 25.03.2026

Osman Karacan

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1842405

https://izlik.org/JA79AP68EF

Öz

Iran has historically been one of the Ottoman Empire's and modern Turkey's significant neighbors to the east. Therefore, the Ottoman Empire consistently monitored Iran from military and political perspectives. During the Qajar period, numerous diplomats and spies were deployed by the Ottomans to Iran, particularly during World War I, to understand the country's military geography, political structure, history, and activities of global powers in the region. One of the individuals assigned to study Iran's military geography in collaboration with Germany was Cemil Kozanlı. However, Kozanlı’s actions during the war, including assassination attempts against Ottoman and German political representatives in Iran, led to his arrest and a three-year imprisonment. After his release, he worked for Iran's Ministry of Finance. Despite limited information about his life, Kozanlı is known for his extensive studies on Iran’s military history, authoring 24 works. His writings include analyses of Iran’s military geography and its physical, social, political, economic, and administrative structures. Among his notable works is Fourteen Years in Iran, which combines memoir and research. This study examines Kozanlı’s life and his contributions as a military historian and geographer.

Anahtar Kelimeler

Cemil Kozanlı , Iran , military geography , Ottoman Empire , Iranian Military History , World War I.

Proje Numarası

3688

Askerî Coğrafya ve Tarih Çalışmalarıyla Cemil Kozanlı: Osmanlı’nın Kaçar İran’ındaki Stratejik İncelemeleri

https://izlik.org/JA79AP68EF

Öz

İran, tarih boyunca Osmanlı Devleti’nin ve modern Türkiye’nin doğudaki önemli komşularından biri olmuştur. Bundan dolayı İran, Osmanlı tarafından daima askerî ve siyasi açıdan dikkatle takip edilmiştir. Bu amaçla Kaçarlar döneminde çok sayıda diplomat ve casusu İran sahasında görevlendiren Osmanlı, özellikle Birinci Dünya Savaşı esnasında İran’ın askerî coğrafyasını, siyasi yapısını, tarihini ve askerî yapısını ve bunun yanı sıra küresel güçlerin bölgedeki faaliyetlerini anlamaya yönelik çeşitli görevlendirmelerde bulunmuştur. Osmanlı’nın Almanya ile birlikte, İran’ın askerî coğrafyasını incelemekle görevlendirdiği isimlerden biri de Cemil Kozanlı’dır. Fakat savaş esnasında Osmanlı ve Alman politikalarına ters düşen Kozanlı, iki devletin İran’daki siyasi temsilcilerine yönelik suikast girişimlerinde bulunması üzerine tutuklanmış ve üç yıl cezaevinde kalmıştır. Tahliye edildikten sonra İran Mâliye Vekâleti’nde çalışmaya başlamıştır. Hayatı hakkında pek bilgi olmasa da Kozanlı’nın İran’ın askerî tarihine ilişkin kapsamlı çalışmalar yaptığı tespit edilmiştir. Yapılan araştırma neticesinde Kozanlı’nın 24 telif eser kaleme aldığı bilgisine ulaşılmıştır. İran’ın askerî tarihi üzerine derinlemesine analizler yapan ender isimlerden olan Kozanlı, aynı zamanda İran’ın askerî coğrafyası ve İran’ın fiziki, içtimai, siyasi, ekonomik ve idari yapısını konu alan eserler de kaleme almıştır. Hem hatırat hem de araştırma eseri hüviyetinde olan "İran’da On Dört Sene" adlı eseri bu eserlerin başında gelmektedir. Bu çalışma askerî tarih ve coğrafya öğretmeni olan Kozanlı’nın hayatı ve eserlerini ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Cemil Kozanlı , İran , Osmanlı Devleti , askerî coğrafya , İran askerî tarihi , Birinci Dünya Savaşı.

Etik Beyan

Bu çalışmanın tüm hazırlanma süreçlerinde etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine riayet edildiğini yazar(lar) beyan eder. Aksi bir durumun tespiti halinde Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’nin hiçbir sorumluluğu olmayıp, tüm sorumluluk makale yazarlarına aittir.

Destekleyen Kurum

İnönü Üniversitesi BAB birimi

Proje Numarası

3688

Teşekkür

Teşekkürler

Kaynakça

• Âklî, D. B. (1380). Şerh-e Hal-e Ricâl-e Siyâsi ve Nizâmî Muâsır-e İran (Cilt 3). Tahran: Neşr-e Goftar-Neşr-e İlm. BOA, HR.SYS., D.2340, G.83.
• Cemil Kozanlu. (1308). Tarih-i Nizâmi Cengha-yi İran-Yunan. Tahran.
• Cemil Kozanlu. (1309). Tarih-i Nizâm-ı Ceng-i İran-Hind. Tahran.
• Cemil Kozanlu. (1310). Tarih-i Nizami Cengê İran-Afgana (Cilt 1). Tahran.
• Cemil Kozanlu. (1311). Tarih-i Nizâm-ı Ceng-i Arab ba Acem. Tahran.
• Cemil Kozanlu. (1312). Tarih-i Nizam-i İran. Tahran: Matbaa-i Daniş Nasıriyy.
• Cemil Kozanlu. (1315). Târih-i Nizâm-ı İran (Cilt 1). Tahran.
• Cemil Kozanlu. (1362). Ceng-i Deh Sale İran ve Rus ya Ceng-i Evvel-i İran ba Rus. Tahran: Dünya-yi Kitap.
• Cemil Kozanlu. (1929). Cenk-i İstiklâl ya Tetimme-i Cenk-i Türkiye ba Müttefikin ve Yunan 1918-1922. Tahran.
• Dursun, D. (1989). Almanya. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (ss. 510-520). içinde İstanbul: TDV Yay.
• Elbistanlı Cemil Kozanlıoğlu. (20 Şubat 1928). İran’da On Dört Sene (Cilt 1).
• Karacan, O. (2025). İran’da Alman Nüfuz Mücadelesi (1870-1914). Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (AEÜSBED), 11(1), 41-58. doi:10.31592/aeusbed.1561993
• Keleş, E. (2009). Rusya’nın Sıcak Denizlere İnme Politikası (Alman Deniz Yüzbaşısı Stenzel’e Göre İstanbul’a En Kısa Yol) İstanbul’a En Kısa Yol). Tarih Araştırmaları Dergisi, 28(46), 89-142. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000442
• Kış, S. (2017). Alman İmparatoru II. Wilhelm'in Haçlı Rüyası ve 1898 Kudüs Seyahati. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (42), 487-506. https://doi.org/10.21563/sutad.377364
• Köremezli, İ. (2021). Kırım Savaşı’nda Osmanlı Stratejisi: Rus Ordusuna Karşı Tuna’yı Savunmak. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 6 (2) , 758-785.
• Rohde, H. (1932). Asya İçin Mücadele Şark Mes'elesi. (B. Nihat, Çev.) İstanbul: Askeri Matbaa.
• Uluerler, S. (2018). Kırım Savaşı’nda (1853 – 1856) Rus – İran Yakınlaşmasına Karşılık Osmanlı’nın İngiltere İle İzlediği Politikanın Esasları”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28 (1), 327-346.
• URL1. https://www.lib.ir/fa/book/66668695/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ (Erişim Tarihi:15.06.2025)
• URL2. https://www.lib.ir/fa/book/87326690/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C/ (Erişim Tarihi:16.06.2025)
• URL3. https://www.lib.ir/fa/book/65455200/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%DB%B2%DB%B8-%DB%B1%DB%B8%DB%B2%DB%B7/ (Erişim Tarihi:15.06.2025)
• URL4. https://www.lib.ir/fa/book/69484061/%D9%82%D8%B4%D9%88%D9%86%D9%83%D8%B4%D9%8A-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%83-%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D (Erişim Tarihi:15.06.2025)
• URL5. https://www.lib.ir/fa/book/100450145/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ (Erişim Tarihi:23.06.2025)
• URL6. https://www.lib.ir/fa/book/65204131/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B3%DB%B3%DB%B4-%D9%82%D9%85/ (Erişim Tarihi:15.06.2025)