Büyük Dil Modelleri ile Tarihî Metinlerde Adlandırılmış Varlık Tanıma: Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nden Botanik Bilgi Çıkarımı
Öz
Bu çalışmada, 17. yüzyıl Osmanlı seyahat edebiyatının en önemli eserlerinden biri olan Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nden bitki isimlerinin otomatik olarak çıkarılması için büyük dil modeli (BDM) tabanlı bir adlandırılmış varlık tanıma (AVT) sistemi geliştirilmiştir. Geliştirilen sistem, Claude Sonnet 4.5 modeli kullanarak tarihî metinleri işlemektedir. Seyahatname'nin on cildi analiz edilmiş ve bitki türü adları tespit edilmiştir. Sistem, Osmanlı Türkçesi'ndeki Arapça ve Farsça kökenli botanik terimleri (engür→üzüm, sanavber→çam, gendüm→buğday) başarıyla tanımış ve modern karşılıklarıyla eşleştirmiştir. Çalışmanın sonuçları, BDM'lerin tarihî veriler üzerinde bitki isimlerinin etiketlenmesi görevinde etkili bir şekilde kullanılabileceğini göstermektedir. Elde edilen veri seti, Osmanlı dönemi botanik coğrafyası sözlüğü ve dijital beşeri bilimler araştırmaları için değerli bir kaynak oluşturmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Adlandırılmış Varlık Tanıma,, Büyük Dil Modelleri,, Osmanlı türkçesi,, Tarihi Metin
Kaynakça
- Bakır, M. (2022). Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde organ adları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli.
- Brown, T. B., Mann, B., Ryder, N., Subbiah, M., Kaplan, J., Dhariwal, P., ... ve Amodei, D. (2020). Language models are few-shot learners. Advances in Neural Information Processing Systems, 33, 1877-1901.
- Can, F., Kocberber, S., Balcik, E., Kaynak, C., Ocalan, H. C. ve Vursavas, O. M. (2008). Information retrieval on Turkish texts. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 59(3), 407-421. Dankoff, R. (2004). An Ottoman mentality: The world of Evliya Çelebi. Brill. Dankoff, R. (2006). Evliya Çelebi Seyahatnamesi okuma sözlüğü. Yapı Kredi Yayınları.
- Ehrmann, M., Colavizza, G., Rochat, Y. ve Kaplan, F. (2016). Diachronic evaluation of NER systems on old newspapers. Proceedings of the 13th Conference on Natural Language Processing (KONVENS), 97-107.
- Evliya Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. (2007). Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Cilt 1-10) (R. Dankoff, S. A. Kahraman ve Y. Dağlı, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
- Karacaoğlan, Ç. (2018). Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde yer alan bitki adları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
- Kartal, A. (2016). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi'nde geçen yiyecek adları üzerine bir dil incelemesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
- Kırmıt, D. (2025). Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde meslek adları (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara.
- Küçük Ak, F. (2023). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nde mimari ve mimari süsleme terimleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
- Li, J., Sun, A., Han, J. ve Li, C. (2023). A survey on deep learning for named entity recognition. IEEE Transactions on Knowledge and Data Engineering, 34(1), 50-70.
