Türk Ocaklarının Kapatılması: Erken Cumhuriyet Döneminde İdeolojik Merkezileşme Kültürel Hegemonya ve Sivil Toplumun Yeniden Örgütlenmesi

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1, 109 - 124, 25.03.2026

Betül Karakoyunlu

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1845428

https://izlik.org/JA58EH56ST

Öz

Türk Ocakları II. Meşrutiyet döneminde Türkler arasında milli bilinç oluşturmak amacıyla kurulmuş, Birinci Dünya Savaşında cephedeki subaylar için motivasyon kaynağı ve milli mücadelenin direniş merkezlerinden biri olmuştur. İmparatorluk dağılıp Cumhuriyet kurulduğunda, yeni devletin kurucu unsuru Türklük olmuş ve Türkçülük, Türk Ocakları tarafından teşkilatlı biçimde temsil edilmiştir. Bu dönemde Türk Ocakları, manevi Türk vatanını ve dili istilalara karşı korumanın yanı sıra modern devletin gerçekleştirdiği inkılapların bekçiliğini yapma görevini üstlenmiştir. 1930 yılına kadar tek parti iktidarı ile görece uyum içinde çalışan Türk Ocakları, 1931 yılında kapatılmış ve yerine Halkevleri kurulmuştur. Türk Ocaklarının kendini feshetmesi, aynı safta mücadele eden kuvvetlerin mas edilerek daha güçlü kılınması sebep gösterilmişse de daima tartışmalı bir konu olmuştur. Bu çalışmada Türk Ocaklarının kapatılarak yerine Halkevlerinin kurulması, Gramsci’nin hegemonya yaklaşımı ve Althusser’in devletin ideolojik aygıtları çerçevesinde tartışılmaktadır. Söz konusu tartışma Türk Ocakları’nın gerçekleştirdiği tüm kurultay zabıtları, Türk Ocakları mesai programları, Türk Ocakları Yasaları, TBMM meclis tutanakları, CHF parti program ve tüzükleri, başta Türk Yurdu olmak üzere, döneminin süreli yayınları üzerinden yürütülmektedir. Araştırma bulguları, Türk Ocaklarının kapatılmasının yapısal, konjonktürel ve ideolojik olmak üzere üç düzlemde açıklanabileceğini göstermektedir. Yapısal düzeyde süreç, parti–devlet bütünleşmesi ve ideolojik merkezileşme tarafından şekillendirilmiştir. Konjonktürel düzeyde Serbest Cumhuriyet Fırkası deneyimi, Şeyh Sait İsyanı, Menemen Olayı ve yerel seçimler gibi gelişmeler etkili olmuştur. İdeolojik düzeyde ise Turancılık tartışmaları ve milliyetçilik yorum farklarının yarattığı gerilim, bu sürecin belirleyici dinamikleri olarak tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

: Türk Ocakları , Milliyetçilik , Halkevleri , Tek Parti İktidarı , SCF.

The Closure of the Türk Ocakları: Ideological Centralization, Cultural Hegemony, and the Reorganization of Civil Society in the Early Republican Period

https://izlik.org/JA58EH56ST

Öz

Founded during the Second Constitutional Period with the aim of fostering national consciousness among Turks, the Türk Ocakları (Turkish Society) emerged as a key organizational actor of Turkism in the early Republican era, when Turkishness was positioned as the constitutive element of the new state. In this period, the organization assumed a dual role: safeguarding the moral homeland and the Turkish language against external influences, while simultaneously acting as a guardian of the reforms implemented by the modern state. Despite its relative harmony with the ruling power until 1930, the Türk Ocakları were dissolved in 1931 and replaced by the Halkevleri (People’s Houses). This study examines the dissolution of the Türk Ocakları (Turkish Hearths) and the establishment of the Halkevleri (People’s Houses) through historical documents and primary sources within the theoretical framework of the theory of hegemony and the concept of ideological state apparatuses. The findings indicate that the closure of the Türk Ocakları can be explained on three interrelated levels: structural, conjunctural, and ideological. At the structural level, the process was shaped by the consolidation of the party–state nexus and the centralization of ideological production; at the conjunctural level, by developments such as the experience of the Serbest Cumhuriyet Fırkası (Free Republican Party), the Menemen Incident, and local elections; and at the ideological level, by tensions arising from debates on Turanism and differing interpretations of nationalism.

Anahtar Kelimeler

Turkish Societies (Türk Ocakları) , Nationalism , People’s Houses (Halkevleri) , Single-Party Rule , SCF.

Kaynakça

• Abdullah Cevdet. (1931). Mustafa Kemal, Aydın Türk Ocağında. İçtihat, (12), 5451-5453.
• Abdülhak Şinasi Hisar. (1955). Ocak ve siyasi fırkalar. Türk Yurdu, Temmuz (246), 38-41.
• Acar, İ. (2004). Türk Ocakları. Balıkesir: Türk Ocakları Balıkesir Şubesi Yayınları.
• Acar, İ. (2012). 1912'den 2012'ye Türk Ocakları -tarihi çalışmaları-görüşleri. Türk Yurdu Dergisi, 101, (295), 113-114.
• Ağaoğlu, A. (1926). Kurultay münasebetiyle. 28 Nisan 1926, Hakimiyet-i Milliye Gazetesi.
• Ağaoğlu, A. (1915). Milli cereyan. Türk Yurdu, 5, (80), 92-93
• Akçuraoğlu, Y. (2009). Türk yılı 1928. (A. Tekin, A.Z. İzgöer, Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Akder, N. (1960). Türk Ocakları, Halkevleri ve kültür dernekleri. Türk Yurdu, 50 (288), 4-8.
• Akifoğlu, M. (1956). Ne düşünmüştük. Türk Yurdu, (252), 516-521.
• Akyüz, K. (1986). Türk Ocakları. Belleten Dergisi, 50 (196), 201-228.
• Althusser, L. (2005). Yeniden üretim üzerine. (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İthaki.
• Althusser, L. (2016). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları. 5. Baskı, (A. Tümertekin.). İstanbul: İthaki.
• Arıkan, M. Deniz, A. (2004). Türk Ocaklarının kapatılışı, borçları ve emlâkinin tasfiyesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (15), 401-432.
• Banoğlu, N. A. (1955). Nükte, fıkra ve çizgilerle Atatürk. İstanbul: Nurgök Matbaası
• Baydar, M. (1968). Hamdullah Suphi Tanrıöver ve anıları. İstanbul: Menteş Kitabevi.
• Bayraktutan, Y. (1996). Türk fikir tarihinde modernleşme, milliyetçilik ve Türk Ocakları. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Bozkurt, C. (2019). Türk Ocakları umumî kâtibi Dr. Fethi Erden’in ocak hatıraları. Ankara: Altınordu Yayınları.
• Cumhuriyet Halk Fırkası Büyük Kongresi 1927. Erişim Adresi: https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/41566066-3b37-4ad4-963a-c4aaa9154aa8
• Çağlar, B. K. (1936). 1935’te Halkevleri. Ankara: Ulus Matbaası.
• Çeçen, A. (1999). Atatürk ve Avrasya. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
• Çeçen, A. (2000). Atatürk’ün kültür kurumu Halkevleri, İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
• Çetinkaya, N. (1985). Atatürk’ün hayatı, konuşmaları ve yurt gezileri. İstanbul: Tifdruk Matbaacılık.
• Çoker, F. (1983). Türk Tarih Kurumu kuruluş amacı ve çalışmaları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Deniz, A. (2002). Kapanış sürecinde Türk Ocakları (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
• Develioğlu, B. (1967). Hamdullah Suphi ile elli beş sene, Türk Yurdu, Hamdullah Suphi Tanrıöver Özel Sayısı, 6 (2), 12-16.
• Erden, F. (1963). Türk Ocakları merkez binasının tarihi durumu ve Türk Ocağı'nın bugüne kadar geçirdiği safhalar. Türk Yurdu. 3 (6), 56-63.
• Erişirgil, M. E. (1984). Bir fikir adamının romanı Ziya Gökalp. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• FİORİ, G. (1989). Bir devrimcinin yaşamı A. Gramsci. (K. Emiroğlu, Çev.). Ankara: V Yayınları.
• Georgeon, F. (1980). Türk milliyetçiliğinin kökenleri: Yusuf Akçura 1876-1935. (A. Er, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt.
• Georgeon, F. (2006). Osmanlı-Türk modernleşmesi 1900-1930 (A. Berktay, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi.
• Gramsci, A. (1967). Aydınlar ve toplum. (V. Günyol, F. Edgü ve B. Onaran, Çev.). İstanbul: Çan.
• Güz, N. (2018). Türk Ocaklarının kapanması/kapatılması. A. Uysal (Ed.), Uluslararası Türk Kültürü ve Medeniyeti Kongresi. 5-8 Eylül 2018 Balıkesir/Türkiye.
• Hamdullah Suphi. (1923). Din ticaretiyle mücadele. Yeni Mecmua 4 (78), 256-259. https://www.milliyetcidergiler.org/pdf/6679/256 (Erişim tarihi: 11.09.2024)
• Hamdullah Suphi, (1924). Başlangıç. Türk Yurdu. (1), 1.
• İnan, A. (1982). Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1923 Eskişehir İzmit konuşmaları. Ankara: TTK Basımevi.
• Kara, İ. (2011). Türkiye’de İslamcılık düşüncesi I. İstanbul: Dergah Yayınları.
• Karaçam, N. (1968). Atatürk Kırklareli’nde. İstanbul: Okay Yayınevi.
• Karaer, İ. (1992). Türk Ocakları (1912-1931). Ankara: Türk Yurdu Neşriyatı.
• Karpat, K. H. (2011). Osmanlı’dan günümüze kimlik ve ideoloji. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Köprülüzade Mehmed Fuad. (1912). Türklük, İslamlık, Osmanlılık. Türk Yurdu, 4 (9), 692-702.
• Landau, J. M. (1981). Pan-Turkism in Turkey: a study of irredentism. London: C. Hurst and Company.
• Maksudyan, N. (2006). Türklüğü ölçmek bilimkurgusal antropoloji ve Türk milliyetçiliğinin ırkçı cephesi 1925-1939. İstanbul: Metis Yayınları.
• Mehmet Asım. (1931). 13 Nisan 1931 Vakit Gazetesi.
• Okay, C. (2019). Halkevleri üzerine kısa notlar dergiler-belgeler. İstanbul: Doğu Kitabevi.
• Okyar. F. (1980). Üç devirde bir adam, İstanbul: Tercüman Yayınları.
• Reşit Galip (1923). Türk Ocakları, Altın Yurd, 1 (5), 9.
• Sarınay, Y. (1994). Türk Milliyetçiliğinin tarihsel gelişimi ve Türk Ocakları 1912-1931. İstanbul: Ötüken Yayınevi.
• Özcan, A. (2007). Osmanlıcılık. Diyanet İslam Ansiklopedisi, 33, 485-487.
• Sarınay, Y. (2011). Türk Ocakları ve siyaset. Türk Yurdu Dergisi, 31 (282), 10-16.
• Sarp, H. E. (1955). Türk Ocağı nasıl kurulmuştu. Türk Yurdu, (243), 746-752.
• Seraslan, H. (1995). Hamdullah Suphi Tanrıöver. Ankara: TKAE Yayınları.
• Soyak, H. R. (1973). Atatürk’ten hatıralar II. İstanbul: Yapı ve Kredi Bankası Yayınları
• Sözen, M. (1996). Cumhuriyet dönemi Türk mimarisi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Suallerimiz ve cevaplarımız. (1923). Yeni Mecmua. C4. 85, (20), 444-445.
• Şapolyo, E. B. (1966). Milli Mücadele’de Hamdullah Suphi. Türk Kültürü, (45), 799-801.
• Şimşek, S. (2002). Bir ideolojik seferberlik deneyimi Halkevleri 1932-1951. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Tanrıöver, H. S. (1987a). Dağ yolu 1. (Fethi Tevetoğlu Haz.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tanrıöver, H. S. (1987b). Dağ yolu 2. (Fethi Tevetoğlu Haz.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. TBMM Tutanak Dergisi. (1951). 9. Dönem. 9. Cilt, 109. Birleşim, 6 Ağustos.
• Tunaya, T. Z. (1988). Türkiye’de siyasal partiler I (II. Meşrutiyet Dönemi). İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.
• Tuncer, H. Hacaloğlu, Y. Memişoğlu, R. (1998). Türk Ocakları tarihi açıklamalı kronoloji, 1912-1997 1. Cilt. Ankara: Türk Ocakları Genel Merkez.
• Tunçay, M. (1981). Türkiye Cumhuriyeti’nde tek parti yönetimi’nin kurulması (1923-1931). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Türk Ocağı Nizamname-yi Esasi ve Dahilisi. (1913). İstanbul: Tanin Matbaası
• Türk Ocakları Yasası. (1340). Ankara: Yeni Gün Matbaası.
• Türk Ocakları Birinci Umumi Kongresi Zabıtları. (1924). Ankara: Yenigün Matbaası.
• Türk Ocakları Mesai Programı. (1926). İstanbul: Matbaa-i Osmaniye.
• Türk Ocakları 1926 Senesi Kurultay Zabıtları. (1927). İstanbul: Kader Matbaası.
• Türk Ocakları 1927 Senesi Kurultayı Zabıtları. (1928). Ankara: Türk Ocakları Merkez Heyeti Matbaası.
• Türk Ocakları 1928 Senesi Kurultay Zabıtları. (1930). Ankara: Türk Ocakları Merkez Heyeti Matbaası.
• Türk Ocağı Yasası. (1949). İstanbul: Halk Basımevi.
• Türk Ocağı tarihçe mefkûre program tüzük. (1969). Ankara: Türk Ocakları Merkez Heyeti Başkanlığı.
• Uyar, H. (1998). Tek parti dönemi ve Cumhuriyet Halk Partisi. İstanbul: Boyut Yayın Grubu.
• Ülken, H. Z. (2018). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Üstel, F. (1997). İmparatorluktan ulus-devlete Türk milliyetçiliği: Türk Ocakları (1912-1931) İstanbul: İletişim Yayınları.
• Yeşilkaya, N. G. (2009), Modern Türkiye’de siyasi düşünce kemalizm Cilt 2. T. Bora, M. Gültekingil (Ed), Halkevleri içinde (ss. 113-118). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Yetkin, Ç. (1983). Türkiye’de tek parti yönetimi 1930-1945. Ankara: Altın Kitaplar.
• Yunus Nadi, (1931). Türk Ocağı Türk birliği. 28 Mart 1931. Cumhuriyet Gazetesi.
• Yusuf Akçura. (1981). Yeni Türk devletinin öncüleri: 1928 yılı yazıları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları
• Yusuf Akçura. (1991). Üç tarz-ı siyaset. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Ziya Gökalp. (1917). Millet nedir?. İstanbul University Journal of Sociology, 1(3), 146-154.
• Ziya Gökalp. (1918a). Turan nedir?. Yeni Mecmua, 2 (31), 31-82.
• Ziya Gökalp. (1918b). Rusya’daki Türkler ne yapmalı. Yeni Mecmua, 2 (31), 31-82
• Ziya Gökalp. (1928). Ocaklar ne yapmıştır, vazifesi ve gayesi nedir?. Türk Yurdu, 21-1 (198-4), 6-9.
• Ziya Gökalp. (1976). Yeni hayat doğru yol. (M. Cunbur, Haz.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Ziya Gökalp. (1990). Türkçülüğün esasları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Ziya Gökalp. (2013). Türkleşmek islamlaşmak muasırlaşmak. İstanbul: Bilgeoğuz Yayınları.