Çufutkale’den Bahçesaray’a: 17. Yüzyıl Kırım Karay Cemaatinde Kimlik ve Gündelik Yaşam

Bu çalışma, 17. yüzyıl Kırım Hanlığı’nda Çufutkale (Kırk Er) merkezli Karay cemaatinin kimlik oluşumunu, gündelik yaşam pratiklerini ve hanlık içindeki sosyo-ekonomik konumunu incelemeyi amaçlamaktadır. Karayların hanlık merkezinin Solhat’tan Çufutkale’ye ve oradan Bahçesaray’a kayması sürecindeki rolü, “Çufutkale’ Bahçesaray” güzergâhı üzerinden sembolize edilerek, topluluğun siyasi-dini merkezden ticari-merkezi bir mahalleye dönüşümü ele alınmaktadır. Yöntem olarak, başta Bahçesaray kadı sicilleri olmak üzere, arkeolojik bulgular, seyyah anlatıları (Evliya Çelebi, Portelli Ascoli vb.), hanlık yarlıkları ve mezarlık epigrafisi gibi birincil ve ikincil kaynaklar kullanılmıştır. Kadı sicillerindeki mülkiyet, ticaret, miras, kölelik, borç-kefalet ve vergi kayıtları detaylı olarak analiz edilerek, Karayların ekonomik faaliyetleri (kazazlık, kuyumculuk, darphane eminliği), Müslüman Tatarlarla ve diğer gayrimüslim topluluklarla etkileşimleri ve şer’i mahkemeleri tercih nedenleri ortaya konulmuştur. Özellikle kadı sicillerinde yer alan vakıf kurma, emanet bırakma, mükâtebe sözleşmeleri ve cizye uygulamaları gibi örnekler, Karay cemaatinin hanlık toplumuna entegrasyonunu ve aynı zamanda özerk kimliğini koruma çabasını belgelemektedir. Bu kayıtlar, topluluğun yüksek kârlı mesleklerde uzmanlaşmasını, hanlık finansmanındaki kritik katkılarını (örneğin darphane yönetimi ve borç verme) ve Müslüman komşularıyla kurduğu güven ilişkilerini somut verilerle aydınlatmaktadır. Karay kimliği, Hazar Türk kökenli Türkçe dil ve isim kullanımı, Balta-Tiymez Mezarlığı’ndaki epigrafik veriler ve Tevrat merkezli Karaizm inancı üzerinden tartışılmaktadır. Çalışma, Karayların hanlık ekonomisindeki ağırlığını, toplumsal dayanışmasını ve 1783 Rus işgali sonrası dağılışını vurgulayarak, Çufutkale’nin çok etnisiteli Kırım tarihinin sessiz tanığı olduğunu savunmaktadır.

This study aims to examine the formation of identity, everyday life practices, and the socio-economic position of the Karaite community centered in Chufutkale (Kırk Yer) within the seventeenth-century Crimean Khanate. The role of the Karaites in the process through which the political center of the Khanate shifted from Solkhat to Chufutkale and subsequently to Bakhchisaray is symbolized through the “Chufutkale-Bakhchisaray” route. In this context, the transformation of the community from a politico-religious center into a commercial-urban quarter is analyzed. Methodologically, the study draws on both primary and secondary sources, including primarily the Bakhchisaray court registers (kadı sicilleri), as well as archaeological findings, travel accounts (such as those of Evliya Çelebi and Portelli d’Ascoli), khanate decrees (yarliks), and cemetery epigraphy. A detailed analysis of records concerning property, trade, inheritance, slavery, debt-surety relations, and taxation found in the court registers reveals the economic activities of the Karaites such as silk craftsmanship, jewelry-making, and mint administration as well as their interactions with Muslim Tatars and other non-Muslim communities, and their reasons for preferring Islamic courts. In particular, examples such as waqf establishments, deposit practices (emanet), manumission contracts (mukātebe), and the application of the jizya tax documented in the court records provide evidence of the Karaite community’s integration into the socio-economic structure of the Khanate while simultaneously maintaining a distinct communal identity. These records illuminate, through concrete data, the community’s specialization in highly profitable professions, its critical contributions to the Khanate’s financial system (notably in mint administration and credit provision), and the trust-based relationships it established with its Muslim neighbors. Karaite identity is further discussed through elements such as their Khazar Turkic origins, the use of Turkic language and names, epigraphic data from the Balta Tiymez Cemetery, and their adherence to the Torah-centered Karaite belief system. By emphasizing the Karaites’ significant role in the Khanate economy, their internal social cohesion, and their dispersal following the Russian annexation of 1783, the study argues that Chufutkale stands as a silent witness to the multi-ethnic history of Crimea.