Rize ve Yöresi Ağızlarındaki /+ka/ Eki Üzerine

Küçültme ekleri, Türkçenin en eski dönemlerinden günümüze kadar varlığını sürdüren sadece Türkçeye özgü olmayıp dünya dillerinin çoğunda görülen eklerdir. Bu ekler genellikle isim ve sıfat türündeki sözcüklere eklenerek başlangıçta sadece fizikî küçültmeyi belirtirken zamanla bu işleve bağlı olarak duygusal yakınlığı da ifade eden “sevgi, merhamet, şefkat, bağlılık, seslenme/hitap ya da alay, küçümseme” işlevlerini de kazanmışlardır. Bu eklerden biri de isim ya da sıfat kök ve gövdelerinden ait olduğu kökün anlamı ile bağlantılı yeni sözcükler türeten isimden isim yapan /+GA/ ekidir. Türkiye Türkçesi yazı dilinde görülmeyip tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinde, /+ka/ şekliyle Türkiye Türkçesi ağızlarından başta Rize olmak üzere bazı kuzeydoğu grubu ağızlarında ve /+ko/ şekliyle de bazı doğu grubu ağızlarında işlek olarak kullanılmaktadır. Ek, Rize ağzında birkaç örnekte k > ç ses değişimiyle (damaksıllaşma) /+ça/ şeklinde de görülmektedir. Bu çalışmada /+ka/ ekinin Rize ve yöresi ağızlarındaki kullanımını işlevlerine göre tespit ederek değerlendirmek amaçlanmıştır. Buna bağlı olarak tarama ve derleme yöntemiyle Rize ve yöresi ağızlarında /+ka/ ekiyle türetilmiş 89 sözcük tespit edilmiştir. Buna göre ekin işlevleri, bu sözcüklere kattığı anlam değerleri yönünden “1. Kişi ve akrabalık adlarına eklenerek sevgi, şefkat, samimiyet, merhamet ve buna bağlı olarak hitap/seslenme ifadesi taşıyan isimler türetir. 2. Eklendiği eşya isimlerine gelerek o eşyanın boyut olarak küçüklüğünü ifade eden yeni isimler türetir. 3. Hayvan isimleri yapar. 4. Bitki isimleri yapar. 5. Nitelik, benzerlik, yakınlık ifade eden sıfatlar ve zarflar türetir. 6. İsimlerden yeni isimler türetir.” olmak üzere 6 grupta sınıflandırılmıştır.

Diminutive suffixes, which have existed in Turkish from its earliest periods to the present day, are not unique to Turkish but are found in many languages around the world. These suffixes are generally added to nouns and adjectives, initially indicating only physical diminution, but over time they have also acquired functions expressing emotional closeness such as "affection, compassion, tenderness, loyalty, addressing/calling, or even mockery and contempt." One of these suffixes is the nominal /+GA/ suffix, which forms new words from noun or adjective roots and stems, establishing a semantic connection with the meaning of the original root. The suffix is not found in the written language of Turkish in Türkiye, but it is frequently used in historical and contemporary Turkish dialects, particularly in some northeastern group dialects, especially Rize, in the form of /+ka”/, and in some eastern group dialects in the form of /+ko/. In a few examples in the Rize dialect, the suffix appears with the k>ç sound change (palatalization) as /+ça/. This study aims to identify and evaluate the use of the suffix /+ka/ in the dialects of Rize and its surrounding areas based on its functions. As a result of data collected through survey and compilation methods, a total of 88 words derived with the suffix /+ka/ have been identified in these dialects. Accordingly, the functions of the suffix have been classified into six groups in terms of the semantic values it imparts to these words: 1. It forms nouns expressing affection, compassion, intimacy, and mercy—thus also functioning as terms of address—by attaching to personal names and kinship terms. 2. It derives new nouns indicating the small size of objects when attached to names of inanimate entities. 3.It forms animal names. 4. It forms plant names. 5. It derives adjectives and adverbs expressing quality, similarity, or proximity. 6.It derives new nouns from existing nouns.