Ruşeni (Barkın) Bey’in Din Yok Milliyet Var Eseri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu makale, Ruşenî (Barkın) Bey’in 1926 yılında yalnızca resmî makamlara sunulan Din Yok Milliyet Var adlı eserini tarihsel bağlamı ve fikrî arka planıyla incelemektedir. Osmanlı’nın son döneminde askerî eğitim alan, İttihat ve Terakki saflarında görev yapan ve İran-Kafkasya misyonlarında bulunan Ruşenî Bey’in bu birikimi, eserindeki düşünsel yönelimlerin temel zeminini oluşturmuştur. Metin çözümlemesine dayanan inceleme, eserdeki din eleştirilerinin Auguste Comte, Ernest Renan, Darwin ve Voltaire gibi Batılı düşünürlerin pozitivist ve rasyonalist yaklaşımlarından beslendiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca çalışma, Ruşenî Bey’in milliyetçilik anlayışının yalnızca Ziya Gökalp’in kültür temelli sosyolojik çerçevesiyle sınırlı kalmadığını; bunun Enver Paşa çizgisindeki siyasal Pantürkizm ve irredentist hedeflerle birleşerek daha geniş bir ideolojik bütünlük oluşturduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda eserde, bireyi milletin bir uzvu olarak tanımlayan Gökalpçi yaklaşım ile Türk dünyasının siyasal birliğini hedefleyen genişlemeci idealizmin iç içe geçtiği açıkça görülmektedir. Elde edilen bulgular, Din Yok Milliyet Var’ın yazarın fikrî serüvenini anlamaya katkı sunan önemli bir kaynak niteliği taşıdığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ruşeni Barkın
• Pozitivizm
• Sosyal Darwinizm
• Erken Cumhuriyet Dönemi

An Assessment of Ruşeni (Barkın) Bey’s Work Din Yok Milliyet Var

Öz

This article examines Ruşenî (Barkın) Bey’s Din Yok Milliyet Var, a work submitted exclusively to official authorities in 1926, within its historical context and intellectual background. Ruşenî Bey’s military education in the late Ottoman period, his service within the ranks of the Committee of Union and Progress, and his missions in the Iran-Caucasus region constitute the foundational experiences that shaped the intellectual orientations reflected in his text. Based on textual analysis, the study demonstrates that the work’s critique of religion draws upon the positivist and rationalist approaches of Western thinkers such as Auguste Comte, Ernest Renan, Darwin, and Voltaire. Furthermore, the analysis reveals that Ruşenî Bey’s understanding of nationalism was not limited to Ziya Gökalp’s culture-based sociological framework; rather, it merged with the political Pan-Turkism and irredentist aspirations characteristic of Enver Pasha’s ideological line, thereby forming a broader and more cohesive intellectual synthesis. In this regard, the text clearly intertwines a Gökalpian conception that situates the individual as a mere organ of the nation with an expansionist ideal centered on the political unification of the Turkic world. The findings indicate that Din Yok Milliyet Var constitutes a significant source for understanding both the intellectual trajectory of its author and the broader ideological climate of the period.

Anahtar Kelimeler

• Ruşeni Barkın
• Pozitivism
• Social Darwinism
• Early Repuclican Period

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. BCA., AMAK. 930.01/4.78.4.
3. Yayımlanmış Eserler
4. Akal, E. (2007). İttihatçıların irredantist politikalarına bir örnek olay: Kafkas İttihat Terakki Fırkası-1918. İçinde M. Ö. Alkan, T. Bora & M. Koraltürk (Eds.), Mete Tunçay’a armağan (ss. 346). İletişim Yayınları.
5. Atnur, İ. E. (2006). Kafkas İttihat Terakki Fırkası ve programı. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(15), 39-61.
6. Aydemir, S. G. (2023). Geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet modernleşmesinde devletin din siyaseti. İçinde Ş. Karabulut (Ed.), Teori ve uygulamada siyaset bilimi ve kamu yönetimi analizleri (ss. 93-104). Ekin Basım Yayın Dağıtım.
7. Bowler, P. J. (2009). Darwinism, creative evolution, and popular narratives of “life’s splendid drama”. British Academy Review, 14, 46-49.
8. Bulut, Y. (2009). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e pozitivizm, terakki ve batılılaşma meselelerine dair. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3(19), 151-166.

9. Comte, A. (2019). Pozitif felsefe dersleri. Yapı Kredi Yayınları.
10. Darwin, C. (1958). The autobiography of Charles Darwin 1809-1882. Collins.
11. Demir, O. (2011). Doktor Abdullah Cevdet’te din algısı. İnsan ve Toplum, 1(2), 5-28.
12. Durkheim, É. (1915). The elementary forms of the religious life. George Allen & Unwin.
13. Gökalp, Z. (2015). Türk medeniyeti tarihi. Bilgeoğuz Yayınları.
14. Gökalp, Z. (2019). Bütün eserleri: Cilt 1 - Kitaplar. Yapı Kredi Yayınları.
15. Hanioğlu, M. Ş. (2006). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e: Zihniyet, siyaset ve tarih. İletişim Yayınları.
16. Hobbes, T. (1651). Leviathan; or, the matter, forme and power of a common-wealth ecclesiasticall and civil. Printed for Andrew Crooke.
17. Korlaelçi, M. (1986). Pozitivizmin Türkiye’ye girişi. İnsan Yayınları.
18. Locke, J. (1823). Two treatises of government. A. Millar.
19. Mardin, Ş. (2012). Türkiye, islam ve sekülarizm. İletişim Yayınları.
20. Marx, K., & Engels, F. (1848). Manifesto of the communist party. Progress Publishers, 1, 98-137.
21. Öztürk, H. (2014). Pozitivist felsefenin Türkiye’ye yansımaları. Felsefe Dünyası, 59, 60-76.
22. Poyraz, S. (2014). Beşir Fuad (1852-1887) and the introduction of philosophical materialism into the Ottoman intellectual life. Review of History and Political Science, 2(3-4), 1-21.
23. Renan, E. (1864). İsa’nın hayatı. Trübner & Co.
24. Renan, E. (1866). Les Apôtres. Michel Lévy Frères.
25. Reynié, D. (2007). L’opinion publique organique: Auguste Comte et la vraie théorie de l’opinion publique. Archives de Philosophie, 70(1), 95-114. https://doi.org/10.3917/aphi.701.0095
26. Rousseau, J.-J. (1762). Du contrat social. Livre I, Ch. I & IV.
27. Ruşenî. (1334/1331). Ruşenî’nin rüyası. Matbaa-i Farus.
28. Ruşenî. (1926). Din yok milliyet var. El Yazması Eser (Yayımcı Yok).
29. Şahin, E. (2005). Diplomasi ve sınır gümrü görüşmeleri ve protokolleri (1918). Yeditepe Yayınları.
30. Şen, İ. (t.y.). Ana hatlarıyla pozitivizm ve Osmanlı Devletindeki siyasî ve kültürel etkileri. Academia.
31. Toprak, H. (2017). Türkiye Cumhuriyeti’nde dinî kurumsallaşma: Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluşu. Muhafazakar Düşünce Dergisi, 14(51), 217-233.
32. Tylor, E. B. (1871). Primitive culture. John Murray.
33. Uçar, R. (2012). Abdullah Cevdet’in din anlayışı. Toplum Bilimleri Dergisi, 6(11), 190-205.
34. Voltaire. (1878). Superstition. Dictionnaire Philosophique, Oeuvres Complètes, 7, 446–456.
35. Yirsutimur, D. (2019). Kafkaslar-Anadolu-İran üçgeninde bir ittihatçı: Ruşenî (Barkın) Bey (Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi).